10. júlí 2020

169. STIKLAÐ Á STÓRU UM GALDRA MORRIS

Eins og svo margir lesendur teiknimyndasagna á Íslandi, komst SVEPPAGREIFINN nokkuð snemma í tæri við myndasögurnar um Lukku Láka. Það tók hann reyndar líklega tvö eða þrjú ár að átta sig á því hve frábærar þessar bækur voru en það má rekja til þess hversu hann, ásamt bróður sínum, voru uppteknir við að lesa Tinna og Sval og Val til að byrja með. Fljótlega eftir það fóru Lukku Láka bækurnar þó að streyma, eftir því sem við átti, inn á heimili hinna ungu bræðra og þá var ekki aftur snúið. Hin íslenska útgáfuröð bókanna var mörgum lesendum reyndar svolítið umhugsunarefni. Mjög fljótlega áttaði SVEPPAGREIFINN sig á því að bækurnar kæmu alls ekkert út í upprunalegu útgáfuröðinni en það voru líklega fyrst og fremst bækurnar Rangláti dómarinn og Á meðal dóna og róna sem gáfu sterkustu vísbendinguna um það. Þessar sögur voru hrárri og klárlega eldri en hinar bækurnar sem þá voru þegar komnar út. Og þegar bókin Allt um Lukku Láka, var skoðuð, staðfesti hún það með lista yfir frönsku útgáfuröðina en sú röð var gjörólík þeirri íslensku. Sá listi hafði að geyma fjölda bóka fremst í röðinni sem enn var þá framandi íslensku myndasögulesendum en þær sögur sem fremstar höfðu verið í íslensku röðinni voru í raun þá með þeim yngri í þeirri upprunalegu. Allt um Lukku Láka er mjög fróðleg og skemmtileg bók. Í henni má til dæmis finna nokkuð ítarlegar kynningar á höfundunum, þeim Morris og Goscinny, en SVEPPAGREIFINN hefur aðeins fjallað um þann síðarnefnda hér á síðunni. Listamaðurinn Morris og teikningar hans eru hins vegar umfjöllunarefni dagsins á Hrakförum og heimskupörum.
Belgíski listamaðurinn Morris, sem réttu nafni hét Maurice de Bevere, gerði sögurnar um Lukku Láka að ævistarfi sínu og teiknaði kúrekann allt til dauðadags árið 2001. Eftir hann lágu heilar 72 sögur um Láka á 55 árum en hápunktur seríunnar er klárlega á þeim árum sem René Goscinny kom að handritsgerðinni. Morris hóf störf hjá Dupuis útgáfufyrirtækinu rúmlega tvítugur að aldri og vann þar til að mynda með samlöndum sínum þeim Franquin og Jijé. Þeir höfðu áður kynnst hjá teiknimyndafyrirtækinu CBA í Brussel þar sem þeir störfuðu saman ásamt listmanninum Peyo sem seinna varð þekktur fyrir Strumpasögurnar. Lukku Láki birtist síðan fyrst í SPIROU tímaritinu, sem Dupuis gaf út, í byrjun desember árið 1946. Fyrstu sögurnar um hann voru frekar stuttar og einfaldar í sniðum en Morris vann stöðugt að þróun Láka og kúrekinn tók nokkrum breytingum á þessum þroskaárum höfundarins. Hann fór síðan til Bandaríkjanna árið 1948 ásamt félögum sínum, þeim Franquin, Jijé og Will, en saman námu þeir og störfuðu þar að myndasögum um skeið. Hópurinn var kallaður fjórmenningagengið og eru taldir helstu frumkvöðlar myndasögunnar í Evrópu eftir stríð. Morris dvaldist vestanhafs í sex ár og starfaði til að mynda um tíma hjá MAD tímaritinu sem þá var að hefja göngu sína. En í Bandaríkjunum notaði hann einnig tækifærið til að safna saman ýmsum heimildum um villta vestrið. Þar tók hann til dæmis mikið af ljósmyndum og vann einnig töluvert af skissugrunnum þar sem eyðimerkusléttur voru eitt helsta viðfangsefnið. Á tíma sínum vestanhafs var Morris einnig stöðugt að byggja upp og þróa teiknistíl sinn og útlit Lukku Láka fékk smán saman hina endanlegu ásýnd. Í fyrstu höfðu teikningar hans mest verið undir áhrifum annarra listamanna en með tímanum þróaði hann sinn eigin stíl. Dvöl hans í Bandaríkjunum nýttist honum því vel og hafði góð áhrif á teikniþroska hans og alla þróunarvinnu.
Í Bandaríkjunum var Morris einnig mjög duglegur við að sækja kvikmyndahúsin heim þar sem hann stúderaði sjónarhorn með myndasögur í huga. Morris hafði í rauninni verið einn af fyrstu listamönnunum í Evrópu sem vann við teiknimyndir, þegar hann starfaði hjá CBA, og hafði alltaf stefnt að því að vinna við það form vestanhafs. Því hafði hann ákveðið forskot úr kvikmyndageiranum við að prófa sig áfram með þessi sjónarhorn. Í Bandaríkjunum freistaðist Morris einmitt, eins og svo margir, til að reyna að hljóta náð fyrir augum Disney fyrirtækisins fræga en þann draum tókst honum þó aldrei að láta rætast. Frá CBA nýtti hann sér hugmyndina um að byggja upp myndformið í rammanum út frá sama sjónarhorni og áhorfandinn í bíósal. Þessi kvikmyndasjónarhorn voru þó reyndar fleiri listamenn farnir að nýta sér í myndasöguforminu á þessum tíma og útlit teiknimyndasagnanna var óðum að breytast. Hergé var til dæmis farinn að þróa sinn stíl meira í þessa átt í Tinna sögunum og fleiri fylgdu í kjölfarið. Morris hafði reyndar strax í fyrstu Lukku Láka sögunni, Arísóna (Arizona -1880), nýtt sér þetta form og notaði þar raðir mynda til að sýna stuttar og snöggar atburðarásir, ramma fyrir ramma, líkt og í teiknimyndum.
En bíóferðirnar í Bandaríkjunum voru síðan notaðar til að þróa sambærilegar atburðarásir enn frekar. Smán saman komst Morris upp á lagið við að nota þessa formgerð og fljótlega fór hann einnig að þróa önnur sjónarhorn, bæði nærmyndir og víðari skot. Við víðari sjónarhornin fór hann til dæmis að nota miklu stærri myndaramma en lesendur áttu að venjast í frönsk/belgískum myndasögum. Þessar myndir gátu jafnvel tekið hálfa blaðsíðuna sem var algjör nýlunda á þeim tíma. Og aðrir listamenn, eins og til dæmis Franquin, tóku fljótlega einnig að nota svo stórar myndir í sínum sögum. Morris notaði þó alltaf frekar einfaldan og áhrifamikinn teiknistíl en þessir víðmyndarammar gáfu lesandanum kost á að sjá allt ytra umhverfi miklu betur. Þannig áttu þeir auðveldara með að átta sig betur á öðrum aðstæðum, þegar þurfa þótti, og setja þær í samhengi.
Morris var ekki aðeins duglegur við að leika sér með ný sjónarhorn heldur fór hann einnig að dunda sér við að föndra með ýmis sjónræn myndverk sem tengdust speglun eða jafnvel samhverfum. Árið 1951 fékk hann þá hugmynd að nota Dalton bræður sem sögupersónur í einni Lukku Láka bókanna (Eldri Daldónar (Hors la loi)) og skapaði þá á þann hátt að þeir hentuðu einmitt til slíks föndurs. Útgáfa Morris af þeim bræðrum var reyndar töluvert fyndnari en fyrirmyndirnar og hin sjónræna útfærsla þeirra var sérstaklega vel heppnuð. Hann lét alla Dalton bræðurna fjóra líta eins út, fyrir utan það að hæð þeirra var mismunandi eins og við þekkjum auðvitað öll. Hin stighækkandi hæð þeirra bauð upp á skemmtun þar sem Morris gafst endalaus tækifæri til að leika sér með útlitið á þeim. Eitthvað sem öðrum teiknurum hefði líklega ekki einu sinni dottið í hug. Slíkar útfærslur var hann alveg óhræddur við að tileinka sér og varð í raun frumkvöðull á því sviði í Evrópu. Reyndar áttaði hann sig á því að hann hafði gert þau mistök að láta þá bræður deyja í lok sögunnar. En með því að endurskapa Daldónana, í formi frænda þeirra, gafst Morris færi á að halda áfram að leika sér með þá enda birtust þeir seinna í fjölda Lukku Láka bóka. 
Dalton bræðrum var þá oftast raðað upp í beinni línu en fljótlega fór hann einnig að nota þá með ýmiskonar fjarvíddaráhrifum þar sem hinn sjónræni þáttur myndaði einhvers konar kassalaga, rúmfræðilega þrívídd - hvernig sem á nú nákvæmlega að skilgreina það! Þá stillti hann bræðrunum upp í myndarammann, gjarnan með sjónarhorn lesandans ofan frá, á þann hátt að þeir mynduðu ákveðið form, þar sem þeir röðuðust upp, hver á móti öðrum í hring, ferning eða jafnvel kross. Rýmið fyrir slíkar útfærslur kallaði þó oftast á stóra myndaramma en þannig uppstillingar notaði Morris töluvert og náði frábærri leikni við að nota. Í mörgum Lukku Láka bókanna má finna fjölda dæma, með þeim Dalton bræðrunum, þar sem Morris notfærði sér þessa frábæru tækni.
Þá föndraði Morris á fleiri, mismunandi vegu með myndmálið og lék sér ýmsan hátt með sjónarhornin. Hann notaði líka einhvers konar fjarvíddaráhrif, á mjög áhrifaríkan hátt, til dæmis framan á bókinni um Langa Láka (Lucky Luke et Phil Defer) sem kom út í bókarformi árið 1956. Þarna stendur Langi Láki í forgrunninum með bakið að lesandanum en Lukku láki blasir hins vegar við á milli fóta hans. Sitt hvoru megin við Láka standa krárnar og mynda jafnvægi í bakgrunninum, auk þess sem Léttfeti stendur þar öðru megin til hliðar en hrægammarnir eru hinu megin. Morris endurtók þetta form á bókarkápu 20. riddaraliðssveitarinnar (Le 20e cavalerie - 1965) og það má til dæmis einnig finna á Kid Lucky bókinni Kid Lucky - L'Apprenti cow-boy sem Achdé teiknaði árið 2011. En þessi bókarkápa af Langa Láka er af mörgum talin ein sú best heppnaðasta af öllum Lukku Láka bókunum og margir listamenn hafa síðan notað hana sem fyrirmynd að eigin verkum. Allir myndasögulesendur þekkja til dæmis útfærslu Tome og Janry á bókakápu Sval og Val sögunnar Vélmenni í veiðihug auk endalausra tilbrigða af uppstillingunni á kvikmyndaveggspjöldum.
Eitt af því sem Morris var ákaflega flínkur að vinna með voru skuggar. Strax í fyrstu sögunum lagði hann mikla áherslu á að nota skugga á áhrifaríkan hátt og ef grannt er skoðað er hægt að sjá nánast á hverjum einasta myndaramma bókanna hvernig ljós og skuggar hafa spilað stór hlutverk hjá honum. Morris var algjör sérfræðingur með svarta litinn og notaði þá ekki bara í útlínur eða til uppfyllingar á dökkum flötum. Svarti liturinn var mjög mikilvægur hjá honum til að draga fram skarpari skil á mikilvægum sjónrænum atvikum. Hann var til dæmis alveg sérstaklega flínkur við að nota svarta litinn til skyggingar í nætursenum í eldri sögunum.
Þegar Goscinny kom til sögunnar árið 1957, með Þverálfujárnbrautinni, breyttust sögurnar sjálfar töluvert til hins betra. Morris hafði aldrei verið mikið fyrir íþyngjandi og krefjandi handritsstörf og gat nú einbeitt sér að teiknivinnunni en Goscinny sá alfarið um sagnagerðina. Smán saman urðu Lukku Láka sögurnar því hreint frábærar, afköstin jukust og brátt urðu þessar myndasögur gríðarlega vinsælar. Á sama tíma hélt Morris enn áfram að fínstilla stílinn og þróa ýmis smáatriði eða skreytingar í teikningunum sjálfum sem þó fóru algjörlega framhjá lesendum. Með öðrum orðum, sögurnar urðu það góðar að fæstir tóku eftir því hvað teikningar Morris voru orðnar mikil listaverk. Áður hefur verið minnst á skuggana en hann hafði einnig alltaf verið duglegur við að leika sér með litina. Sjálfsagt hafa flestir lesendur til dæmis tekið eftir stökum myndarömmum, í bókunum, sem eingöngu hafa að geyma einn, tvo eða í mesta lagi þrjá liti.
SVEPPAGREIFINN man sjálfur alveg eftir þessum myndarömmum úr Lukku Láka bókunum í æsku en velti þeim þó sjaldnast neitt fyrir sér. En hann minnist þess samt að hafa fundist þessir rammar truflandi eða ódýrir á einhvern hátt. Hann man jafnvel eftir því að hafa velt því fyrir sér hvort listamaðurinn hafi hreinlega ekki nennt að lita myndina til fulls og ætlað sér að sleppa með hana svona einlita og vitlausa. En hér var aðeins um að ræða aðferð hjá Morris til að vekja athygli á ákveðnum þáttum í sögunni hverju sinni eða auka áhrif þeirra. Í sumum myndarammanna virtist hann velja liti eins og bleika, bláa eða rauða fullkomlega tilviljunarkennt en litunum er þó ætlað að leggja áherslur á einstök atriði í myndarammanum. Litirnir gátu því táknað þá stemmningu, sem var í gangi hverju sinni, eða tilfinningar sögupersónanna án þess að þurfa að eyða einu orði í texta til útskýringar. Og í mörgum tilfellum vissi lesandinn því ekki einu sinni almennilega á hvað hann var að horfa þó undirmeðvitund hans hafi hugsanlega vitað það.
Á þessum árum var prenttæknin enn nokkuð vanþróuð og ýmsum takmörkum háð hvað varðar litagæði. Offset tæknin var að byrja að ryðja sér til rúms en var enn dýr og framfarir í prentiðnaðinum takmörkuðust við dýrari bókmenntir. Markaður var kominn fyrir teiknimyndasögur í góðum gæðum en sambærilegar prentanir fyrir ódýr myndasögublöð voru á þessum tíma hins vegar enn allt of dýrar. Ef einhver naut góðs af þessum takmörkunum var það einmitt Morris með hina litasnauðu myndasögur sínar. Margir listamenn hafa síðan nýtt sér þessa tækni hans með litaáhrifin en upprunalega hugmyndin mun þó alltaf vera kennd við Morris.
SVEPPAGREIFINN var svo heppinn, síðastliðið sumar, að fá tækifæri til að glugga aðeins og fletta í gegnum frábæra bók sem nefnist L’Art de Morris og sýnir á mjög skemmtilegan hátt margt af því sem fram hefur komið í þessari færslu. Þetta er um tveggja kílóa dorðantur, í þykku broti sem er á stærð við vínilplötu, með rúmlega 300 blaðsíðum af greiningum, leyndardómum og útskýringum á mörgum af listaverkum Morris úr Lukku Láka bókunum. L’Art de Morris kom út árið 2015 og er eftir þá  Stéphane Beaujean og Jean-Pierre Mercier en þrátt fyrir að bókin hafi verið á frönsku dauðsér SVEPPAGREIFINN eftir því að hafa ekki látið það eftir sér að fjárfesta í gripnum. Þær eru víst orðnar nokkuð margar bækurnar, tengdar teiknimyndasögum, sem SVEPPAGREIFINN hefur séð eftir að hafa ekki verslað og bíða því enn eftir að komast í myndasöguhillurnar hans.

26. júní 2020

168. EITT OG ANNAÐ UM TÝNDAR TINNA BÆKUR

Sögurnar um Tinna eru mörgum myndasöguunnendum afar hugleiknar. Alls komu út, á tæplega fimmtíu árum, tuttugu og þrjár sögur um kappann knáa en sú síðasta Tintin et les Picaros (Tinni og Pikkarónarnir) var gefin út í bókarformi árið 1976. Hinn belgíski höfundur bókanna Hergé (Georges Remi) lést árið 1983 og ekki hafa komið út fleiri Tinna bækur eftir dauða hans en leiða má töluverðum líkum að því að einhverjir séu ósáttir við að ekki hafi orðið framhald á útgáfu bókanna. Hergé lagði ríka áherslu á að Tinni yrði ekki teiknaður af öðrum eftir hans dag og erfingjarnir eru duglegir að halda því til streitu af virðingu við listamanninn. Almennt virðist það vera svo að sjötíu árum eftir lát höfundar fellur höfundarréttur erfingja úr gildi og það er því ljóst að unnendur Tinna bókanna þurfa að bíða til ársins 2053 eftir að næsta löglega Tinna saga getur komið út. Eða til að vera nákvæmur - 1. janúar árið 2054 því rétturinn fellur úr gildi um áramótin sjötíu árum eftir dánardaginn. Og eftir því sem SVEPPAGREIFANUM skilst er nú þegar byrjað að gera ráðstafanir, hvað næstu Tinna bók varðar, hjá þeim sem eiga útgáfuréttinn af sögunum. Við myndasögulesendur eigum nefnilega von á nýrri Tinna bók í byrjun árs 2054! Vinna að þeirri sögu er þó væntanlega afar stutt á veg komin og jafnvel eru líkur á að höfundur þeirrar sögu sé ekki einu sinni fæddur. Og svo er líklegast að þeir einu sem hefðu yfirhöfuð áhuga á þeirri bók, þegar hún loksins kemur út, væru bara eldgamlir myndasögunördar og aðrir söfnunarsérvitringar. Og kannski að SVEPPAGREIFINN verði einn af þeim ef hann tórir svo lengi. Allar aðrar yngri kynslóðir þurfa líklega að grúska í gömlum handritum til að komast að því hvað í ósköpunum þetta Tinni er!
En Tinna bækurnar tuttugu og þrjár komu nokkuð reglulega út á sínum tíma og það var í raun ekki fyrr en í kringum árið 1960 sem heldur fór að hægjast á vinnu Hergé. Það ár kom einmitt út sagan Tintin au Tibet (Tinni í Tíbet) en eftir hana voru aðeins gefnar út þrjár sögur í viðbót og sú síðasta, eins og áður segir, árið 1976. Hergé vann þó að hugmyndum að fleiri sögum um Tinna þó ekki færi ferli þeirra mjög langt. Mest af þessum hugmyndum komust aldrei lengra en á það stig að vera hugmyndir en einhverjum skissum kom Hergé þó á blað. Það er því tilvalið á þessum föstudegi að skoða eilítið fáein óunnin verk Hergé um Tinna sem aldrei komust á þau stig að verða kláruð.
Það vita líklega flestir að þegar Hergé lést árið 1983 þá vann hann að undirbúningi á nýrri sögu, þeirri tuttugustu og fjórðu í röðinni, sem hann gaf vinnuheitið Tintin et l'Alph-Art. Þótt Hergé hefði hafið undirbúning að verkefninu þegar árið 1978 var sagan í raun mjög stutt á veg komin þegar hann lést. Strax eftir að Tinni og Pikkarónarnir kom út í bókarformi, árið 1976, hafði Hergé reyndar byrjað að setja hugmynd á blað að enn annarri Tinna sögu, Un jour dans un aéroport, sem gerast átti eingöngu á flugvelli. Árið 1973 hafði hann haft viðkomu í Fiumicino flugstöðinni í Róm og fékk þar hugmyndina en byrjaði ekki að punkta neitt hjá sér fyrr en um þremur árum síðar. Hann sá þá sögu fyrir sér sem mjög óvenjulega, alla vega hvað Tinna sögu varðar, og væri nokkurs konar tilraunarverkefni þar sem fjöldi þekktra persóna úr seríunni hópaðist fyrir tilviljun á sama stað. Á flugstöðinni kæmu allar persónurnar saman úr sitthvorri áttinni á ferðalagi sínu og svo kæmi eiturlyfjasmygl líka eitthvað við sögu. Hugmynd Hergé snerist um það að lesandinn gæti opnað bókina, á hvaða stað sem væri í sögunni, lesið hana til enda og byrjað svo aftur á fyrstu síðu. Hann vildi gera sögu þar sem ekkert myndi gerast en lesandinn hefði það alltaf á tilfinningunni að eitthvað væri að gerast - eiginlega eins og bókin Vandræði Vaílu Veinólínó. Ekkert varð af þessum áformum en Hergé var þó byrjaður að teikna upp punkta með skýringarmyndum af flugstöðinni. 
Grófar skissur af fyrstu blaðsíðum Tintin et l'Alph-Art gáfu einhverja vísbendingu um hvert hann hafði stefnt með þá sögu þótt söguþráður hennar væri afar óljós. Afgangurinn af þessum skissum eru mjög óskýrar og síðari hluti þeirra eru í raun eiginlega alveg óskiljanlegar. Bob de Moor, sem verið hafði einn af helstu aðstoðarmönnum Hergé hjá Hergé Studios, bauðst til að klára verkið og Fanny Rodwell ekkja Hergé gaf leyfi fyrir því en dró það samþykki síðan til baka nokkrum mánuðum seinna. Árið 1986 gáfu erfingjarnir þó leyfi fyrir því að hin ókláraða skissuútgáfa af Tintin et l'Alph-Art yrði gefin út í því formi en með einhverjum skýringum í textaformi til hliðar í aukabæklingi. Í þessar skissur vantar reyndar síðustu tuttugu blaðsíðurnar og Hergé lét ekki eftir sig neinar hugmyndir eða upplýsingar um hvernig sagan ætti að enda. Alls eru til um hundrað og fimmtíu blýantsskissur á blöðum sem Hergé hafði rissað upp fyrir söguna en við útgáfuna voru valin úrval fjörtíu og tveggja tölusettra blaða sem raðað var upp sem líklegri heildarmynd af henni. SVEPPAGREIFINN hefur aðeins gluggað í þessar bækur og hefur svo sem litlu við þetta að bæta en tvær útgáfur af Tintin et l'Alph-Art leynast einhvers staðar í myndasöguhillunum hans. Casterman útgáfan í Belgíu hefur reyndar í seinni tíð gefið út ítarlegri útgáfur af þessum skissum og árið 2010 kom til dæmis út umfangsmeiri og ítarlegri viðhafnarútgáfa af sögunni. Hún hefur einnig að geyma frekari handrit og glósur frá Hergé sem fundist hafa á seinni árum.
En auðvitað eru líka til fullunnar sjóræningjaútgáfur af Tintin et l'Alph-Art. Það voru nefnilega ekki allir Tinna aðdáendur reiðubúnir að sætta sig við að nýjar Tinna bækur yrðu ekki fáanlegar fyrr en í fyrsta lagi árið 2054. Og af þeirri ástæðu fóru menn bara út í það að bjarga sér sjálfir. Fransk/kanadíski listamaðurinn Yves Rodier var einn af þeim. Hann tók sig til og teiknaði söguna upp eftir skissuútgáfunni en blaðsíðurnar tuttugu sem upp á vantaði samdi hann sjálfur og verkinu deildi út á meðal vina. Rodier var mjög ungur (hann var ekki nema nítján ára) þegar hann hóf verkið en sagan er samt sæmilega unnin og teiknistíllinn eitthvað í áttina að anda Hergé. Þessi útgáfa af Tintin et l'Alph-Art er þó langt frá því að vera eitthvað listaverk og auðvitað sjá fæstir hana sem alvöru Tinna bók. Seinna tóku sig til nokkrir aðilar og skiptu með sér verkum um að lita þessa sögu Rodier. Það verkefni var reyndar unnið af afar mismunandi gæðum og hæfileikum enda lítið samræmi í þeirri vinnu. Bókin var því næst gefin út þannig árið 1991 í mjög takmörkuðu upplagi. Annars virðist sem búið sé að endurútgefa þessa útgáfu af sögunni (jafnvel oftar en einu sinni) og eins annarlega og það hljómar - í óþökk Rodier! Bókina má meðal annars nálgast í enskri útgáfu og hana má til dæmis finna hér og lesa ef einhver hefur áhuga á því. 
Og svo er ekki hjá því komist að nefna alveg bráðnauðsynlegt innslag eða heimild inn í þessa færslu. En nú er sem sagt komið í ljós að til er íslensk útgáfa af Tintin et l'Alph-Art í stafrænu formi. SVEPPAGREIFINN var í raun löngu búinn að skrifa þessa færslu þegar myndasögusafnarinn (og einn besti lesandi Hrakfara og heimskupara), Rúnar Ingi Hannah, henti nú í vor fram frábæru myndasöguskúbbi á grúbbuna Teiknimyndasögur á Facebook. Þar greindi Rúnar frá því að hann hefði undir höndum íslenska þýðingu af sögunni (í gegnum annan aðila), þar sem hún nefndist Tinni og leturlistin, og bauð hverjum sem vildi að nálgast eintak af henni á pdf formi. Litlar upplýsingar er um þessa útgáfu að hafa utan þess sem Rúnar sjálfur greindi frá en þar segir aðeins frá því að sagan sé íslenskuð af einhverjum Bjarka M. úr Borgarnesi og þýðingin virðist vera frá árinu 2001. Fjölmargir virðast hafa nýtt sér þetta frábæra framtak Rúnars og eflaust eiga nú margir Tinna aðdáendur á Íslandi orðið útprentaða sjóræningjaútgáfu af Tinna og leturlistinni.
En þessi útgáfa Yves Rodier var að sjálfsögðu alveg kolólögleg og erfingjum Hergé var ekkert sérstaklega skemmt. Nokkrum árum seinna komst Rodier síðan í samband við Bob de Moor og sameiginlega óskuðu þeir eftir leyfi hjá rétthöfunum til að teikna söguna upp á nýtt og gefa hana út. Því var umsvifalaust hafnað en Bob de Moor lést síðan ári seinna. Yves þessi Rodier var mikill aðdáandi Tinna bókanna og samdi seinna sjálfur nokkrar sögur um kappann þar sem hann líkti eftir teiknistíl Hergé. Útgáfa Rodier af Tintin et l'Alph-Art er líklega þekktasta sjóræningjaútgáfan af sögunni en þess má einnig geta að með tíð og tíma hafa enn fleiri útgáfur litið dagsins ljós. Aðrar kunnar sjóræningjaútgáfur af Tintin et l'Alph-Art eru eftir listamennina (báðir undir dulnefnum) Ramo Nash (1988) og ENSBA (1989) en sú síðarnefnda er jafnframt sú sjaldséðasta og um leið eftirsóttasta. ENSBA var hópur myndlistanema við listaskóla í París og sagan var eingöngu gefin út í diskaformi. Nafn Ramo Nash kemur hins vegar beint úr sögunni en þar er ein persóna hennar sem ber þetta sama nafn. Hið rétta nafn listamannsins, sem teiknaði þá sögu, hefur aldrei komið fram. Þessar sögur eru að sjálfsögðu báðar alveg jafn ólöglegar og útgáfa Yves Rodier. 
Tintin et l'Alph-Art er þekktasta óútgefna sagan um Tinna sem Hergé vann að og hefði, ef honum hefði enst aldur, orðið tuttugasta og fjórða sagan í seríunni. En hin óunnu verkefni Hergé um Tinna voru fleiri. Síðastliðið sumar fjallaði SVEPPAGREIFINN í þremur færslum til dæmis um ævintýri Tinna á tunglinu og kom þar aðeins lítillega inn á sögu sem listamaðurinn hafði lagt drög að strax árið 1946. Sú saga átti einmitt að gerast úti í geimnum en Hergé taldi sig ekki vera alveg tilbúinn í svo stóra og flókna myndasögu og ákvað að leggja hana til hliðar í bili að minnsta kosti. Nokkrum árum seinna var hugmyndin dregin aftur fram, nýtt handrit samið og sú saga var síðan gefin út í bókaformi sem bækurnar Objectif Lune (Eldflaugastöðin) og On a marché sur la Lune (Í myrkum mánafjöllum) í töluvert breyttri mynd. Fyrri útgáfan hafði átt að hefjast í Bandaríkjunum og prófessor Vilhjálmur Viðutan úr L'Étoile mystérieuse (Dularfullu stjörnunni) átti þar að leika stórt hlutverk. Einhverri vinnu voru Hergé og félagar hans hjá Tinna tímaritinu (Le Journal de Tintin) búnir að eyða í þessa fyrri sögu en einungis fyrstu tvær blaðsíðurnar höfðu þá verið fullunnar í svarthvítu þegar verkefnið var slegið af. Þessi byrjun á sögunni lágu gleymdar í skjalageymslum í áratugi og voru ekki dregnar fram í dagsljósið, fyrir almenning, fyrr en löngu síðar.
Árið 1960 hafði Tintin au Tibet (Tinni í Tíbet) verið nýkomin út í bókarformi þegar Hergé hóf fyrir alvöru undirbúning að næstu sögu. Upphaflega hugmyndin að því ævintýri kom upp úr grein í blaði sem hann hafði lesið í desember árið 1957 og fjallaði um fjölskyldu sem orðið hafði fyrir mikilli geislavirkni fyrir slysni. Eftir Tinna í Tíbet var Hergé þó kominn í þrot með hugmyndina og hann fékk því Greg (Michel Régnier), sem starfaði þá hjá Hergé Studios, til að vinna upp úr gögnunum handrit að nýrri Tinna sögu. Greg skrifaði fyrir hann tvö handrit sem kaus að nefna Les Pilules og Tintin et le Thermozéro en Hergé valdi hið síðarnefnda og hóf að teikna upp söguna samkvæmt því handriti. Þetta var njósnasaga í anda Alfred Hitchcock sem unnin var á gullaldarskeiði Hergé. Verkefnið féll reyndar um sjálft sig þegar Hergé áttaði sig á því að hann yrði aldrei ánægður með Tinna sögu sem væri eftir einhvern annan handritshöfund en hann sjálfan. Þá var Hergé búinn að teikna blýantsskissur að fyrstu átta blaðsíðum sögunnar en sérfræðingar segja að þessar skissur séu einhverjar þær fallegustu sem þeir hefðu séð eftir listamanninn enda var hann á þessum tíma á hápunkti ferils síns. Hergé mun einnig hafa teiknað upp nokkrar grófar heildarútfærslur af handritinu en engin þeirra var þó komin lengra en á blaðsíðu fjörtíu og þrjú.
Á þessum fyrstu átta síðum kennir ýmissa grasa. Þeir Tinni, Kolbeinn og Vandráður eru á leiðinni heim að Myllusetri, í grenjandi rigningu, er þeir verða vitni að bílslysi og stökkva þegar til aðstoðar. Þeir hlúa að hinum slasaða ökumanni, sem er þýskur náungi sem þeir höfðu átt orðaskipti við nokkrum mínútum áður, og Tinni breiðir yfir hann frakkann sinn. Tinni veit hins vegar ekki að á meðan laumar hinn slasaði einhverju torkennilegu hylki í frakkavasa hans. Fljótlega ber einnig að tvo skuggalega náunga sem gera allt sem þeir geta til að koma hinum slasaða inn í sinn bíl áður en sjúkrabíll mætir á svæðið. Það tekst þeim þó ekki og ökumaðurinn slasaði er fluttur á sjúkrahús þar sem hann reyndar deyr. Nokkrum dögum síðar frétta þeir Tinni og Kolbeinn að brotist hefur verið inn hjá öllum þeim sem viðstaddir voru slysavettvanginn. Þar sé augljóslega verið að leita að einhverjum ákveðnum hlut sem tilheyrði hinum látna Þjóðverja. Daginn eftir er Kolbeini rænt og lausnargjalds er krafist en gjaldið er þá sá hlutur sem hinn þýski hafði laumað í frakkavasa Tinna. Þennan söguþráð hefði klárlega verið spennandi að sjá í Tinna bók og SVEPPAGREIFINN sér hana jafnvel svolítið fyrir sér í anda Leynivopnsins en þó með meira vísindaskáldsagnalegu ívafi. Löngu seinna komu síðan fram gögn með upplýsingum um að Hergé hefði gert ráð fyrir að andi Kalda stríðsins yrði áberandi í sögunni og atburðarrás hennar myndi berast alla leið til Berlínar. Í þeim gögnum er jafnvel minnst á aðkomu Fuglsbræðra, þeirra Þrastar og Starra (úr Leyndardómi Einhyringsins), sem myndu þá hafa sloppið úr fangelsi.
Í stað Tintin et le Thermozéro hóf Hergé því vinnu að annarri sögu og beindi nú allri orku sinni að Les Bijoux de la Castafiore (Vandræði Vaílu Veinólínó) sem hann samdi auðvitað alveg sjálfur en sú saga kom síðan út í bókarformi árið 1963. Handrit Gregs að Tintin et le Thermozéro var þó talið nokkuð gott enda hafði hann nýtt sér og hermt eftir uppbyggingu og stíl Hergé að eldri Tinna sögunum en ekkert varð því miður af sögunni. Greg var kunnur handritshöfundur sem starfaði lengi hjá SPIROU og samdi til að mynda teiknimyndasögurnar um Alla Kalla (Achille Talon), sem margir muna eftir, auk nokkurra handrita með Sval og Val. Hergé hugðist reyndar nýta sér handrit Greg seinna, fyrir teiknimynd um Tinna, en ekkert varð heldur af þeim áformum. Hann fékk þess vegna Bob de Moor hjá Hergé Studios til að aðlaga handritið að bókaflokknum um Alla, Siggu og Simbó og teikna upp fjórðu söguna í þeim flokki. De Moor hóf því að teikna upp söguna fyrir þá seríu en eftir nokkrar blaðsíður var hann látinn hætta þeirri vinnu til að hafa yfirumsjón með endurteiknun á Tinna sögunni L'île Noire (Svaðilför í Surtsey). Löngu seinna komu þó fram upplýsingar um að Bob de Moor hefði í raun klárað þá útfærslu og sagan sé til fullbúin með þeim Alla, Siggu og Simbó en það hefur þó ekki verið staðfest. De Moor hefði aldrei verið rukkaður um söguna af Hergé Studios og fannst því engin ástæða til að vera að eltast við að koma henni á framfæri að fyrra bragði. SVEPPAGREIFINN á örugglega eftir að fjalla um þessa Alla, Siggu og Simbó útgáfu í færslu einhvern tímann seinna. Le Thermozéro kom því aldrei út í neins konar formi en það er aldrei að vita nema sagan verði dregin fram í dagsljósið þegar næsta Tinna bók verður gefin út árið 2054 auk þess sem fullbúin Tintin et l'Alph-Art er einnig talin líklegur kandídat á þeim tímapunkti. Að sjálfsögðu er samt nú þegar búið að fullteikna síður úr Tintin et le Thermozéro eftir skissum Hergé og hér er til dæmis blaðsíða númer fimm í sögunni eftir títtnefndan Yves Rodier. 
Hin týndu verkefni Hergé um Tinna voru þó fleiri. Árið 1957 eða '58, um það leyti sem Coke en stock (Kolafarmurinn) var nýkomin út í bókarformi, vann hann að hugmyndum um sögu þar sem ætlunin var að snúa með Tinna aftur til Ameríku. Sú saga yrði á heldur alvarlegri nótum en í hin hroðvirkislega Tintin en Amérique (Tinna í Ameríku) sem hann gerði um tuttugu og fimm árum áður. Hergé hafði aldrei verið almennilega ánægður með fyrstu sögurnar sínar um Tinna, sem hann leit alltaf á sem einhvers konar bernskubrek, og Tinni í Ameríku var klárlega í þeirra hópi. Vinnuheiti sögunnar var La piste indienne en Hergé hafði alltaf verið spenntur fyrir hugmyndum um indjána. Hann vildi vekja athygli á lífskjörum þeirra og var í bréfaskiptum við aðila vestan hafs um verkefnið. Í gögnum hans að söguþræðinum kemur fram ætlun þeirra Tinna og Kolbeins við að aðstoða frumbyggja Ameríku í glímunni gegn yfiráðum stjórnvalda og fégræðgi kaupsýslumanna. Ekki fór sú handritsvinna neitt ýkja langt en einungis eru til þrjú blöð með gögnum þar sem fram koma helstu hugmyndir og skýringar sögunnar og tvö blöð með skissum eftir Hergé. Þessi gögn segja raunar mest lítið en sanna þó að hugmyndin um söguna var til í raun og veru.
Að lokum er vert að minnast á eitt atriði í viðbót. Árið 1958 komu líka fram hugmyndir að handriti sem Greg mun einnig hafa komið eitthvað að og nefndist Nestor et la Justice. Í þeirri sögu var Jósepi ætlað að leika nokkuð stórt hlutverk eins og nafn handritsins gefur sterka vísbendingu um. En sagan hefst á því að dag nokkurn fær hinni tryggi þjónn Kolbeins frí til að sinna veikri systur sinni. Hann fer að heiman og kemur aftur til baka um nóttina eftir en í dagblöðunum næsta dag er skýrt frá því að ónefndur maður hafi verið myrtur. Við rannsókn málsins beinist grunurinn snemma að Jósepi enda vísa fingraför, tortryggileg hegðun og lygar hans til sektar. Fljótlega kemur þó í ljós samsæri þar sem annar Fuglsbræðra, fyrrum vinnuveitandi Jóseps, kemur við sögu en Hergé hafði alltaf langað til að endurvekja þá bræður í seríunni. Hergé gafst reyndar fljótlega upp á handritinu en óneitanlega hefði þessi Tinna saga getað orðið mjög áhugaverð. 

En hér hefur allavega verið aðeins stiklað á stóru og minnst á brot af því úrvali hugmynda sem Hergé hafði fram að færa af óútgefnum handritum að Tinna sögum. Það er ekki nokkur vafi á fjöldi hugmynda hefur orðið til á hinum langa listamannsferli Hergé og líklega er þetta aðeins lítið brot af þeim. Í skjalasafni Hergé er gríðarlega mikið af efni, í ýmis konar formi, sem aldrei hefur komið fyrir sjónir almennings og aðeins fáir útvaldir fræðimenn hafa fengið að skoða. Það er ljóst að það safn hefur að geyma marga áhugaverða hluti sem vonandi munu verða gerðir opinberir þegar fram líða stundir. Af þeim handritshugmyndum sem nefndar voru í færslunni telur SVEPPAGREIFINN að það efni sem fram kom í kringum árið 1960 hefði geta orðið mjög áhugavert að sjá í Tinna bók. Nestor et la Justice (sagan um Jósep) og Tintin et le Thermozéro (sú sem byrjar með bílslysinu) hljóma mjög spennandi sem Tinna sögur og ekki er verra að hugmyndirnar koma upp á hápunkti ferils Hergé. Einhvern veginn virka Tintin et l'Alph-Art og Un jour dans un aéropor ekki jafn áhugaverðar í huga SVEPPAGREIFANS en sem betur fer er smekkur fólks misjafn. Í það minnsta er gaman að fá nýja vinkla gömlu góðu seríuna um Tinna og félaga.

12. júní 2020

167. AF HOLLENSKUM BRÆÐRUM OG DAÐRI SNJÓLFS

Bækurnar með Viggó viðutan eru að mati SVEPPAGREIFANS hreint stórkostlegar teiknimyndasögur og þar á framlag listamannsins André Franquin að sjálfsögðu stærstan hlut að máli. Hinir stuttu myndabrandarar um uppátæki og uppákomur snillinginn knáa eru ekki bara skemmtilegir sem fyndnir brandarar heldur kemur svo ótrúlega margt fleira við sögu sem gerir þessar bækur svo mannlegar - jafnvel þótt flestar sögupersónurnar séu mjög ýktar. Það er nefnilega svo mikill karakter í þeim. Öll þessi litlu smáatriði og nákvæmni í teikningunum gera manni svo auðvelt að upplifa svo mikinn raunveruleika í sögusviðinu. Í Tinnabókunum er þessu til dæmis allt öðruvísi farið þar sem hlutirnir eru allir miklu stífari og uppstilltari, þó svo að fullkomnunin og nákvæmni séu þar reyndar líka til staðar. Munurinn liggur auðvitað helst í hinum mismunandi teiknistílum en svo skiptir karakter höfundanna sjálfra líka augljóslega meginmáli.
Stór hluti þeirrar ástæðu, sem gerir SVEPPAGREIFANN svo hrifinn af í Viggó bókunum, er hversu vel ritstjórnarskrifstofan á SVAL er skipuð. Þar ægir ekki öllu saman af einhverju óþarfa fólki heldur er skrifstofan það hæfilega vel mönnuð að maður á auðvelt með að átta sig á karakter hvers einasta starfsmanns. Auðvitað spilar þar mest inn í útlit persónanna og þær hafa allar þannig einkenni að maður á auðvelt með að muna eftir þeim. Hér kemur einn helsti styrkur Franquins til sögunnar. Þannig er hver einasta persóna einnig nokkuð sterkur karakter út á við og nánast enginn starfsmaður er það flatur eða óþarfur að maður muni ekki eftir honum eða rugli saman við einhvern annan. Í fljótu bragði man hinn ómannglöggi SVEPPAGREIFI aðeins eftir gaurunum tveimur sem hinir íslensku þýðendur hjá Iðunni rugluðu gjarnan líka einnig saman.
Sá brúnhærði með yfirvaraskeggið (þessi til hægri) heitir Bertje van Schrijfboek í upprunalegu útgáfunni og var (eins og nafnið gefur nokkuð sterklega til kynna) af hollenskum ættum. Hann var oftast kallaður Berti í íslensku bókunum en nafnið Gunnar kemur líka að minnsta kosti einu sinni við sögu. Hann er fransk/hollenskur og starfar sem þýðandi hjá tímaritinu SVAL. Hinn, þessi rauðhærði vinstra megin, (það er reyndar svolítið erfitt að greina litamismuninn á þessari mynd) hefur hins vegar hlotið nafnið Guðni í bókunum hér á landi en hefur einnig verið kallaður Berti líka í einhverjum tilfellum. Báðir eru þeir einhvern veginn svo venjulegir í útliti og um leið töluvert líkir svo að auðvelt er að rugla þeim saman. En nú hefur SVEPPAGREIFINN hins vegar fundið eðlilega skýringu á því. Hann hafði alltaf staðið í þeirri meiningu að sá rauðhærði væri nafnlaus í upprunalegu útgáfunni og alveg fundið heimildir fyrir því en nú hefur sem sagt komið í ljós að þeir eru í raun bræður og heita Bertje van Schrijfboek og Jef van Schrijfboek. Og svo því sé haldið til haga þá þýðir Schrijfboek auðvitað skrifblokk eða glósubók á hollensku! 
Ef vel er að gáð sést ættarsvipur þeirra nokkuð vel á þessari mynd og skyldleikinn er því augljós. En það er varla hægt að skilja við þá van Schrijfboek bræður án þess að minnast einnig á náunga nokkurn sem bregður einstaka sinnum fyrir í seríunni. Þessi maður starfar reyndar ekki á skrifstofunni en honum svipar mjög til hinna hollensk-ættuðu bræðra og SVEPPAGREIFINN taldi hann lengi annan hvorn þeirra. Þessi óvenjulega persóna fékk þó aldrei nafn frá Franquin en hann birtist öðru hverju á ritstjórnarskrifstofunni með teikningar í möppu sem hann reynir að heilla Dupuis með. Hann hefur reyndar aldrei haft erindi sem erfiði með þau verk en þeir Viggó spjalla þó stundum saman. Þeir virðast vera ágætir kunningjar og hafa jafnvel dundað sér saman við ýmis verkefni. Á að minnsta kosti tveimur stöðum í íslensku útgáfunum er hann kallaður Palli.
Aðrar persónur bókanna er hins vegar nokkuð auðvelt að sjá fyrir sér sem ákveðnar týpur. Þarna er að sjálfsögðu verið að tala um karaktera eins og Eyjólf, Gvend bókara og ungfrú Jóku svo dæmi séu tekin. Þau hafa öll sín sterku persónueinkenni og það er mjög auðvelt að átta sig á hinum félagslegu hlutverkum þeirra á sögusviðinu. Og svo ekki sé minnst á teiknarann og listamanninn Snjólf. Sá náungi var í miklu uppáhaldi hjá SVEPPAGREIFANUM í æsku þótt erfitt sé fyrir hann í dag að átta sig á því hvers vegna svo var. Það skal tekið fram að í fyrstu Viggó bókinni sem kom út á íslensku (Viggó hinn óviðjafnanlegi) nefndist hann Lárus en í öllum hinum bókunum heitir hann Snjólfur. Reyndar las SVEPPAGREIFINN nafn Snjólfs alltaf sem Snjó-ólfur og áttaði sig ekki á hinu rétta nafni hans fyrr en hann var kominn nokkuð á unglingsaldurinn. Snjólfur á töluvert meiri samleið með Viggó en margir af öðrum starfsmönnum SVALS. Hann á til dæmis ekki jafn erfitt með að hemja skap sitt og þeir Valur og Eyjólfur þó oft hafi hann samt ástæðu til þess. Yfirleitt er hann frekar léttur í lund og á því á köflum ágæta samleið með Viggó sem er reyndar fínn vinur hans. Þeir eiga það jafnvel til að sprella svolítið saman. Snjólfur nefnist á frummálinu Yves Lebrac en hann hét þó Yvon Lebrac til að byrja með í seríunni. Hann er helsti útlitshönnuður tímaritsins og kom fyrst til sögunnar, árið 1962, í sama brandara og Eyjólfur í SPIROU blaði númer 1266.
Snjólfur er grannur og hávaxinn, með frekar langt nef og dökkt hár sem var styttra fyrstu árin en varð seinna meir í síðari kantinum. Og á tímabili skartaði hann jafnvel allmyndarlegum börtum. Hann er jafnan klæddur gallabuxum en eitt af hans helstu einkennum eru þykkar og víðar peysur sem eru reyndar í mörgum mismunandi litum. Seinna sást hann vera farinn að klæðast skyrtum í meira mæli en víðu peysurnar voru þó aldrei langt undan. Franquin sjálfur nefndi það stundum að Snjólfur væri sú persóna á ritstjórnarskrifstofunni sem hann samsvaraði sér best með þó að ætlunin hefði að vísu aldrei verið teikna sjálfan sig inn í seríuna. Snjólfur er mjög fær listamaður, líkt og Franquin var sjálfur, og í einhverjum af bröndurunum er jafnvel hægt að sjá sum af þeim verkum sem hann er að vinna við hverju sinni. Hann er afar vandvirkur og nákvæmur og þarf oft að vinna undir pressu yfirmanna sinna. Þess vegna er hann frekar viðkvæmur fyrir truflunum og því þegar teikningar hans verða fyrir skemmdum en það gerist reyndar nokkuð oft. Sérstaklega er Snjólfi uppsigað við gæludýr Viggós sem hafa alveg einstakt lag á að pirra hann.
Eitt af því sem einkennir viðveru Snjólfs í mörgum af bröndurum seríunnar er undirliggjandi daður hans gagnvart einum af riturum skrifstofunnar og hve duglegur hann er við að gera hosur sínar grænar fyrir henni. Ritarinn sem um ræðir er reyndar nafnlaus í upprunalegu seríunni en á íslensku var hún nefnd Sigrún í einhverjum af þeim Viggó bókum sem Iðunn var að gefa út á sínum tíma. Hvergi er reyndar minnst á þessar ástarumleitanir Snjólfs gagnvart Sigrúnu beinum orðum í bókunum en þær má þó auðveldlega greina og lesa á milli línanna við ýmis tækifæri.
Sigrún birtist fyrst í SPIROU blaði númer 1443 árið 1965 en frumraun hennar má þó reyndar ekki finna í brandara um Viggó viðutan heldur í Sval og Val sögunni Bravo les Brothers sem við þekkjum að sjálfsögðu sem Aparnir hans Nóa og birtist í bókinni Svaðilför til Sveppaborgar. Þá var hún augljóslega nýbyrjuð á ritstjórnarskrifstofunni og fyrsta innslag hennar tengdist hinum frábæra vélritunarbrandara "zefklop, zefklop, zefklop ..." sem allir muna auðvitað eftir. Hún kom síðan fyrir í fyrsta skipti í brandara með Viggó um mitt árið 1966 í SPIROU blaði númer 1463 og birtist upp frá því reglulega á síðum tímaritsins. En ritarinn Sigrún er hávaxin og grönn, alltaf mjög létt og glaðlynd og góð vinkona Viggós. Fatastíll hennar tekur svolitlum breytingum í gegnum bókaflokkinn en í fyrstu var fataval hennar nokkuð klassískt. Seinna gerðist hún töluvert frjálslyndari, og í samræmi við tíðarandann, og klæddist þá gjarnan nokkuð hippalegum fötum.
Eins og áður var minnst á er samband þeirra skötuhjúanna nokkuð nánara en margir gera sér grein fyrir. Í mörgum bröndurum Viggó bókanna, þar sem Snjólfur og Sigrún koma bæði við sögu, má sjá þau ýmist stinga saman nefjum í bakgrunninum eða í það minnsta sækjast eftir því að vera í návist hvors annars. Á ögurstundum, sem koma reyndar æði oft fyrir á vettvangi Viggós, hefur Sigrún jafnvel sést vera komin upp í fangið á Snjólfi þegar mikið liggur við. Og svona miðað við svipbrigði hans og viðbrögð virðist sem honum hafi ekki verið það neitt sérstaklega á móti skapi þótt aðstæðurnar bjóði reyndar ekki beint upp á einhverja rómantík.
Ekki kemur þó skýrt fram í bókunum hvort þetta daður Snjólfs beri einhvern árangur en stúlkan er að minnsta kosti nokkuð vel meðvituð um hinn meinta áhuga hans. Þó Sigrún viti af honum lætur hún þær tilraunir þó oftast í léttu rúmi liggja og leyfir honum jafnvel að ganga svolítið á eftir sér.
Af því kvenfólki sem vinnur á ritstjórnarskrifstofunni var þessi tiltekna snót í mestu uppáhaldi hjá André Franquin sjálfum. Hún var alltaf nafnlaus en hann vildi hins vegar ekki gefa henni nafn fyrr en hann finndi eitthvað sem hentaði og passaði almennilega við hana útlitslega. Á gömlu rissblaði frá Franquin, með skissuteikningum af Sigrúnu, má sjá hvar hann hefur skrifað nokkrar tillögur að nöfnum á henni sem þó hlutu aldrei náð fyrir augum hans. Á þessu blaði má meðal annars finna nöfnin Virginie, Geneviève, Sylvie, Delphine og Clemence en Virginie var reyndar skrifað á tveimur stöðum á blaðið og strikað rækilega undir það á öðrum þeirra. En ekki virtist hann þó hafa verið alveg sáttur við þær hugmyndir. Einn góðan veðurdag fann Franquin síðan hið fullkomna heiti fyrir hana en gleymdi að skrifa það niður hjá sér og svo óheppilega vildi til að hann mundi það ekki þegar til kom. Hún hlaut því aldrei nafn í seríunni og þar við sat. 
En hvað öllum tilraunum Snjólfs, við að ná athygli ritarans nafnlausa, varðar er ljóst að þær umleitanir virðast að endingu hafa borið einhvern árangur. Aftast í Viggó bókinni La Saga des gaffes (1982), sem SVEPPAGREIFINN lumar svo heppilega á í myndasöguhillunum sínum, má sjá þessa skemmtilegu hópmynd af helstu skötuhjúum bókaflokksins. Á henni stilla þau sér upp Snjólfur og Sigrún, Viggó og Jóka og vinirnir Berti blindi og Júlli í Skarnabæ á sitt hvorum endanum. Af teikningunni að dæma virðist sem þau Snjólfur og Sigrún hafi að endingu náð saman en myndin staðfestir einnig að samband þeirra Viggós og Jóku hafi verið nánara en áður gefið hafði verið í skyn. Þessu hefur reyndar áður verið gerð svolítil skil hér á Hrakförum og heimskupörum utan dagskrár og ku ekki vera að finna í neinum af bókunum um Viggó viðutan.

29. maí 2020

166. ÓVÆNTUR FUNDUR Í PALLA OG TOGGA BÓK

Það gefst tími fyrir eina stutta og ódýra færslu í dag og því er um að gera að nýta það tækifæri vel. En SVEPPAGREIFINN var fyrir ekki svo löngu síðan að fletta aðeins í gegnum myndasögurnar sínar um þá félaga Palla og Togga þegar á vegi hans varð nokkuð óvæntur glaðningur. Í einni þessara bóka rakst hann á skemmtilegan brandara sem fram til þessa hafði einhverra hluta vegna algjörlega farið framhjá honum. Fremst í bókinni Allt í lagi, frá árinu 1989, rak hann nefnilega augun í stakan myndabrandara sem vakti athygli hans. SVEPPAGREIFINN hefur svo sem áður lesið skrýtlur sem byggðar eru á sömu hugmyndinni eða efninu en aldrei hefur það hvarflað að honum að brandarinn væri einnig til með þeim Palla og Togga.
Annars má kannski til gamans geta þess, sérstaklega vegna þess að SVEPPAGREIFINN hefur nú aldrei minnst á það áður, að Fjölvaútgáfan sendi í heildina frá sér níu teiknimyndasögur um þá prakkarana Palla og Togga á sínum tíma. Fyrstu fimm bækurnar í seríunni voru í heldur minna myndasögubroti en hefð var fyrir á Íslandi og komu út á árunum 1977-81 en síðustu fjórar voru í stærra og hefðbundnara broti og voru gefnar út á árunum 1987-89. En þetta vita nú sjálfsagt allir. Það var Ingunn Thorarensen, dóttir Þorsteins í Fjölva, sem sá um að snara þessum myndasögum yfir á okkar ylhýru íslensku.

15. maí 2020

165. TÓBAK OG ANNAR ÓÞVERRI Í MYNDASÖGUM

Það væri líklega verið að bera í bakkafullan lækinn að ætla að fara að skrifa færslu hér um brottnám frægustu sígarettu Íslandssögunnar, úr munni Bubba Morthens, enda eru Hrakfarir og heimskupör enginn vettvangur fyrir slíkar pælingar. En SVEPPAGREIFINN getur þó ekki sleppt því að nota tækifærið til að hnýta svolítið í þá sem eru viðkvæmir fyrir að horfa á sígarettur á ljósmyndum. Það skal þó tekið fram að SVEPPAGREIFINN hefur aldrei reykt og er heldur ekki neinn sérstakur forvarnapredikari þó honum finnist illþefjandi sígarettureykur reyndar afskaplega hvimleiður. En verst af öllu finnst honum eiginlega að til skuli vera svo smásmugulegt fólk sem er tilbúið að leggjast í þá lágkúru að klaga eða kæra þá klassík sem þessi áðurnefnda, frábæra ljósmynd er. Hér eru augljóslega á ferðinni einhvers konar sjálfskipaðar forræðishyggjulöggur og ... og ... fýlupúkar! Það er eiginlega varla hægt að vera ómerkilegri. Þarna er nefnilega aðeins um að ræða töff og sígilda mynd sem lýsir ekki bara ímynd Bubba á þeim tíma heldur einnig tíðarandanum og kemur tóbaksvarnarlögum hreint ekkert við.
En færsla dagsins er þessu þó tengd. Ja, reyndar með þeirri von um að hinir kæruglöðu ómerkingar fari ekki að snúa sér næst að hinum hættulegu bókakosti íslenskra myndasögunörda. Ef tekið er mið af hinum stórkostlega glæp, að birta mynd af manni með sígarettu í kjaftinum, er ekki óvarlegt að ætla að fjölmargar myndasögur hljóti að vera komnar á töluvert mikið hættusvæði. Fjöldi kunnra sögupersóna úr teiknimyndasögum, sem við þekkjum, hafa í gegnum tíðina stundað þann ósið að vera að púa tóbak af einhverju tagi í tíma og ótíma. SVEPPAGREIFINN hefur áður í færslu hér týnt til fáein atvik þar sem drykkjumenning innan teiknimyndasagna var gerð að umfjöllunarefni en nú er ætlunin að týna til nokkra reykingamenn úr myndasöguhillunum.
Kunnastur þessara reykingastrompa er klárlega sjálfur Lukku Láki og það var einmitt af hans völdum að SVEPPAGREIFINN ákvað að henda í þessa færslu. Lukku Láka fræðingurinn kunni Sverrir Örn Björnsson birti í síðustu viku, á hinni frábæru Lukku Láka grúbbu sinni á Facebook, skemmtilega ábendingu um þetta efni. Þar bendir hann einmitt á ritskoðun Borgarleikhússins á títtnefndri ljósmynd og ber saman við það þegar Morris endurskapaði Lukku Láka án sígarettnanna. Sú ákvörðun var þó reyndar tekin af höfundinum sjálfum og var ætluð til að opna á möguleika á frekari landvinningum Láka í Ameríku. En þegar Lukku Láki kom fyrst til sögunnar í SPIROU tímaritinu árið 1946 sást hann þar fljótlega með sígarettu í kjaftinum og þar var hún allt til ársins 1983 þegar grasstrá kom í hennar stað. Hann var svo sem ekkert einn um að reykja í seríunni. Flestar persónur bókaflokksins reyktu og það þarf ekki nema að opna einhverja Lukku Láka bók frá því fyrir 1983 til að sjá einhverja sögupersónu hennar með sígarettu í munnvikinu.
En það var ekki aðeins Lukku Láki sem var að staðaldri með sígarettu í munnvikinu í þeim myndasögum sem við íslenskir myndasögulesendur vorum að lesa. Flestar af þessum teiknimyndasögum voru teiknaðar á tímum þar sem reykingar voru stór hluti af menningu heimsins. Flest fullorðið fólk reykti og almennt þótti ekki nein ástæða til að vera að fela slíkan ósóma fyrir börnum og hvað þá í bókmenntum ætluð þeim. Meira að segja persónur í barnabókum Enid Blyton reyktu. Þetta breyttist þó þegar langt var orðið liðið á 20. öldina og almenn viðurkenning og vitundarvakning kviknaði um skaðsemi tóbaks. Líkt og Lukku Láki voru þeir félagarnir Sammi og Kobbi til dæmis að staðaldri með sígarettu uppi í sér. Þessar myndasögur gerast einnig flestar í Ameríku, eins og Lukku Láka bækurnar, en sögusvið þeirra eru þriðji og fjórði áratugur 20. aldarinnar í Chicago. Þarna eru bókstaflega allir reykjandi og það er því fullkomlega eðlilegt að sjá þá Samma og Kobba gera það líka. Í þessum bókum reykja þeir báðir sígarettur en Kobbi á það hins vegar líka til að grípa í vindil ef vel liggur á honum.
Sömu sögu má segja um Blástakk liðsforingja. Hann reykir að sjálfsögðu einnig en reyndar skal það tekið fram að heldur er hann hófstilltari í þeim efnum en margur annar. Í það minnsta er Blástakkur ekki neinn stórreykingamaður eins og flestir virðast vera í þeirri seríu. Líkt og var með Lukku Láka bækurnar gerast þessar bækur í villta vestrinu og þar voru sígarettur og vindlar einhvers konar staðalbúnaður hjá mörgum af hinum ódönnuðu persónum seríanna. 
Næst skulum við færa okkur eilítið frá hinu villta ameríska vestri og skoða sögur hinum megin Atlandsála sem gerast í samtíma höfunda þeirra. Ónytjungurinn og snillingurinn Viggó viðutan var fyrstu árin oft ýmist með sígarettu í munninum eða að dunda sér við að kveikja í eins og einni. Hann birtist fyrst á síðum SPIROU snemma árs 1957 og oftar en ekki reykjandi en stundum voru reykingar hans líka nauðsynlegur hluti brandaranna því þær tengdust þá á einhvern hátt hrakförum hans og slysum. Einu sinni smíðaði hann jafnvel sérstaka reykingavél sem var auðvitað, eins og gefur að skilja, töluvert hollari fyrir þá sem notuðu hana en hina sem reyktu á hefðbundinn hátt. Hins vegar mengaði vélin líklega meira en hinn venjulegi reykingamaður og hún var því mjög óhollustuvæn sökum óbeinna reykinga. Þegar frá leið minnkuðu reykingar Viggós þó töluvert og síðustu árin var hann eiginlega alveg hættur þessum leiðinlega ósið.
Samstarfsfélagar Viggós á skrifstofunni, þeir Valur, Eyjólfur og Snjólfur, voru einnig miklir tóbaksnotendur. Snjólfur reykti venjulegar sígarettur en þeir Valur og Eyjólfur tróðu sér gjarnan í pípu til að totta á milli þess sem þeir kveiktu sér einnig í hefðbundnum líkkistunöglum. Og þegar herra Seðlan birtist á skrifstofunni þá voru gjarnan dregnir fram dýrir vindlar og púaðir til hátíðarbrigða. Sjálfur Svalur var hins vegar miklu heilbrigðari í hugsun og reykti ekki. Þó man SVEPPAGREIFINN eftir einni undantekningu í bókinni Svamlað í söltum sjó. Þarna hefur hann verið tekinn höndum af Jóni Harkan og er haldið föngnum neðansjávar í sokknu skipsflaki. Þar þiggur hann sígarettu frá misindismanninum til að vinna tíma og óhætt er að segja að sú ráðstöfun hafi verið snjöll því líklega bjargaði sú töf (og sú sígaretta) lífi Svals.
Af öðrum þeim persónum sem tengjast aðalsöguhetjunum úr seríunni um Sval og Val má einnig nefna sjálfan Zorglúbb þó hann sjáist reyndar afar sjaldan reykjandi. En þegar það gerist stundar hann ósið sinn jafnan vopnaður forláta munnstykki. Líklega eru hinar stopulu reykingar Zorglúbbs þó frekar tengdar ímynd hans en fíkn því þessar munnstykkjareykingar fitta svo vel við hið óaðfinnanlega og vel til hafða útlit hans.
En eina reykingatengingu við Sval og Val í viðbót er auðvitað ekki komist hjá að nefna. Bækurnar um Litla Sval eru flestum kunnar og margir muna þar eflaust eftir stórreykingamanninum og íþróttakennaranum herra Sporta. En þessar bækur ganga auðvitað mest út á bernskubrek Svals og fikt með tóbak er að sjálfsögðu hluti æskuáranna eins og svo margir hafa eflaust brennt sig á á eigin skinni. Litli Svalur og vinir hans eru að sjálfsögðu alvöru karlar í krapinu og víla það ekki fyrir sér að vefja sínar sígarettur sjálfir og púa þær síðan af miklum myndarskap.
Og úr því að SVEPPAGREIFINN er farinn að týna til bernskubrek í myndasöguformi er ekki hægt að sleppa þeim Palla og Togga sem unnu ýmis afrek á æskuslóðum höfundar Tinna í Belgíu. Flesta þessara stuttu sagna eða brandara teiknaði Hergé með hléum á árunum 1930 - 40 en eitthvað birtust þeir síðan stopult eftir það. Á þessum tíma og slóðum dunduðu þeir Palli og Toggi sér við ýmis skammarstrik, eins og gengur og gerist, og þar voru fikt við reykingar vissulega nauðsynlegur hluti þeirra afreka. Í þessu tilfelli voru það reyndar pípureykingar.
Tinna bækurnar eru auðvitað ekki undanþegnar þeim ósið sem reykingarnar eru. Auðvitað reyktu margir þar eins og í öðrum myndasögum frá svipuðum tíma og þar fer Kolbeinn kafteinn að sjálfsögðu fremstur í flokki. Pípureykingar Kolbeins tengjast auðvitað mest sjómannsímynd hans og það er sjaldgæft að hann sjáist í bókunum án þess að vera að vera með pípu sína við hendina.
Tinni sjálfur var auðvitað algjör hetja, heilbrigðin uppmáluð og snerti því hvorki vín né tóbak eins og sannri fyrirmynd sæmir. Og þó ... Tinni var ekki alveg reyklaus eins og margir myndu líklega ætla. Líkt og Svalur í bókinni Svamlað í söltum sjó þá fórnaði Tinni einnig þessari ímynd sinni í neyð. Þetta gerðist í Bláa lótusinum, þegar hann dulbjó sig sem hershöfðingja með forláta vindil upp í sér en það má reyndar alveg deila um hversu mikið neyðartilfelli þar var um að ræða.
En nú er alla vega búið að fjalla svolítið um reykingar í teiknimyndasögum og það er þá ekki eftir.