15. febrúar 2019

98. SIGGI OG VIGGA Á ÍSLANDI

Margir kannast við teiknimyndasögur sem fjalla um systkinin Sigga og Viggu en það var bókaútgáfan Fjölvi sem gaf út nokkrar bækur  úr seríunni á árunum 1989-90. Alls komu út tíu bækur í bókaflokknum hér á landi en það var Þorsteinn Thorarensen sem þýddi þessar myndasögur, fjórar þeirra árið 1989 og sex í viðbót ári seinna. Bækurnar voru prentaðar í minna broti en gengur og gerist hér á landi og í þunnu 58 blaðsíðna kiljuformi. Þær voru því ekki ósvipaðar Ástríksbókunum að formi og þykkt en heldur minni eða í svipaðri stærð og eldri bækurnar um Palla og Togga. Þessar sögur fóru nú ekki mjög hátt hér og einhvern veginn hefur SVEPPAGREIFINN pínulítinn grun um að bækurnar tíu hafi ekki verið prentaðar í mjög stóru upplagi á Íslandi. Í það minnsta rekst hann ekki oft á þær til sölu á nytjamörkuðum eða öðrum sambærilegum sölustöðum. En þegar það gerist þá eru þær yfirleitt ekkert sérstaklega illa farnar og reyndar ekki heldur dýrar. Sem segir manni það að bækurnar hafi ekki beint verið lesnar upp til agna. Þær bækur sem Fjölvi gaf út í seríunni um Ævintýri Sigga og Viggu voru:
  • 76. Stálháfurinn stælti - 1990 (De IJzeren Schelvis - 1967)
  • 93. Ofsjónir afa gamla - 1990 (De snorrende snor - 1969)
  • 104. Hindúagröfin hættulega - 1990 (De wilde weldoener - 1970)
  • 138. Gullæðið geggjaða - 1990 (Bibbergoud - 1973)
  • 151. Fákurinn fljúgandi - 1989 (Het ros Bazhaar - 1974)
  • 157. Kynjakristallinn - 1990 (De mollige meivis - 1975)
  • 158. Víkingurinn voðalegi - 1989 (De vinnige Viking - 1976)
  • 184. Regnbogalandið - 1990 (De Regenboogprinses - 1981)
  • 199. Puti Kuti - 1989 (De tamme tumi - 1984)
  • 206. Hamagangur á hafsbotni - 1989 (De bonkige baarden - 1986)
Það er nokkuð ljóst að þetta er ekki það þekktasta sem verið var að gefa út á myndasögumarkaðnum hér landi. En Ævintýri Sigga og Viggu voru mjög ólíkar þeim bókum sem útgáfurnar voru að senda frá sér á blómatíma útgáfu teiknimyndasagna á Íslandi. Flestar þeirra komu frá Belgíu og Frakklandi en bækurnar um Siggu og Viggu, sem heita reyndar Suske og Wiske á frummálinu, koma frá flæmska hluta Belgíu. Þar er töluð einhvers konar hollensk mállýska sem er einmitt kennd við svokallaða flæmsku. Bækurnar um Suske og Wiske voru því nokkurs konar mótsvar flæmska málsvæðisins í Belgíu gegn Tinna og öðrum vinsælum myndasögum sem komu frá franska hlutanum. En töluverður rígur er á milli þessara málsvæða. Suske og Wiske voru gríðarlega vinsælar þar sem og í Hollandi en Tinni var hins vegar vinsælastur í þeim franska. Sögurnar voru fyrst birtar í belgíska dagblaðinu De Nieuwe Standaard á árunum 1945 til 47 og síðan frá 1947 í dagblaðinu De Standaard og fleirum belgískum og hollenskum blöðum. Á árinu 1948 hófu sögurnar um Suske og Wiske einnig að birtast í hollensku útgáfunni af Tinna tímaritinu sem nefnist Kuifje þar í landi. Sögurnar voru gefnar út í bókaformi í Belgíu jafnóðum og birtingu þeirra lauk í De Standaard og þær eru nú alls orðnar, hvorki meira né minna, en 373 talsins og enn að koma út. Sú 374. er væntanleg um miðjan mars.
Það var listamaðurinn Willy Vandersteen sem átti heiðurinn af þessum sögum og hafði allan veg og vanda af þeim fyrstu áratugina eða allt þar til hann sneri sér að öðrum verkefnum snemma á 8. áratugnum. Hann lést síðan árið 1990. Eftir það hafa ýmsir listamenn komið að sköpun þeirra en eins og áður segir eru bækurnar enn að koma út. Sögurnar fjalla sem sagt um ævintýri þeirra Sigga og Viggu og samferðarfólk þeirra og eru einhvers konar fantasíusögur sem gerast á öllum tímum og vettvöngum. Þær koma inn á ýmsar kunnuglegar slóðir sem geta tengst þekktum ævintýrum og þjóðsögum, mannkynssögunni, goðafræðinni og jafnvel efni af trúarlegum toga. En við Íslendingar eigum líka okkar tengingu í þessum bókum og um það ætlar SVEPPAGREIFINN einmitt að röfla eitthvað um núna.
Það var í byrjun nóvember árið 1987 sem sagan De edele elfen í bókaflokknum um Suske og Wiske kom út í Belgíu í fyrsta sinn. Það var flæmski listamaðurinn Paul Geerts sem átti heiðurinn að þessu ævintýri en hann tók einmitt við af Willy Vandersteen og kom að rúmlega 100 sögum um Suske og  Wiske á árunum 1971 - 2002. Á íslensku myndi titill bókarinnar líklega verið þýddur sem Eðalálfarnir eða eitthvað slíkt. Bókin var sú 212. í seríunni en sagan hafði hafið göngu sína í De Standaard þann 27. júní þetta sama ár - 1987. Síðustu blaðsíðurnar voru síðan birtar þann 31. október. Bókin kom því út aðeins örfáum dögum eftir að De Standaard birti þennan síðasta hluta en það var yfirleitt venjan með sögurnar um Suske og Wiske. De edele elfen fjallar um ferðalag þeirra til Íslands og samskipti þeirra við álfa, tröll og aðrar furðuverur sem aðallega eru í formi talandi hesta, kinda, lunda og jafnvel þorska. Þarna er víst óhætt að segja að íslenska þjóðsagnahefðin hafi verið komin alveg út að ystu velsæmismörkum og Jón Árnason eflaust farinn að bylta sér verulega í gröfinni sinni. Náttúra landsins og almenn fegurð Íslands er höfundi bókarinnar augljóslega hugleikin og hreint með ólíkindum að Íslandsvinafundvísir fjölmiðlamenn hafi ekki fyrir löngu verið búnir að vekja athygli landa sinna á þessari bók. Strax á fyrstu opnu hennar má sjá  einhvers konar kynningarmynd um efni sögunnar en þar sjást þau Suske og Wiske (Siggi og Vigga) ásamt hinu stórglæsilega skjaldarmerki Íslands sem er eftir listamanninn Tryggva Magnússon. Það er kannski líka rétt að geta þess að skjaldarmerkið átti 100 ára afmæli nú í vikunni eða nánar tiltekið þriðjudaginn 12. febrúar. Tryggvi var einmitt kunnur fyrir myndir sínar sem birtust um árabil í skopritinu Speglinum en líklega er þetta þó í fyrsta sinn sem skjaldarmerki íslenska lýðveldisins birtist í teiknimyndasögu.
Þarna hefur verið lappað lítillega upp á landvættina fjóra og skjaldarmerkið allt hefur reyndar fengið einhverja smávægilega uppfærslu. Í textanum sem fylgir segir eitthvað á þá leið að í þessari bók séu hetjurnar okkar séu nú komnar til Íslands þar sem náttúran sé rosafín eitthvað og þar er allt fullt af álfum og tröllum og svoleiðis. Eitthvað svona sem við vitum náttúrulega öll. En strax í byrjun bókarinnar fá söguhetjurnar boð um ferðalag til Íslands og þá er ekki sökum að spyrja. Siggi, Vigga, Lambi, Vambi og Stína frænka hoppa í kjölfarið upp í næstu flugvél frá Schiphol og Arnarflug sáluga flytur þau beina leið upp til landsins okkar kalda. Þarna verður auðvitað að taka tillit til þess að bókin kom út árið 1987 og flugfélagið Arnarflug því enn í fullu fjöri.
Og svo er lent í Keflavík, í morgunroðanum, þar sem Flugstöð Leifs Eiríkssonar er tiltölulega nývígð og frekar tómlegt þar um að litast allt um kring. Hvorki Þotuhreiðrið né Regnboginn hennar Rúríar nokkurs staðar sjáanleg fyrir utan. Á þessum tíma voru tiltölulega fáar lendingar á Keflavíkurflugvelli og enn 30 ár þar til heildartölur upp á níu til tíu milljónir ferðamanna á ári fóru að verða að veruleika. Þegar inn í flugstöðina er komið verður Lamba það á að detta um ferðatöskuna sína og öskuillur hrópar hann á næsta burðarmann til að bera töskuna fyrir sig. Sá er hins vegar hvorki meira né minna en sjálfur Davíð Oddsson en árið 1987 var hann borgarstjóri í Reykjavík. Það er ekki á hverjum degi sem maður er búinn að rekast á skjaldarmerki Íslands, Leifsstöð og Davíð Oddsson á blaðsíðu fjögur í einhverri teiknimyndasögu!
Sagan heldur áfram þar sem hópurinn kemur sér fyrir í gömlu húsi einhvers staðar uppi í sveit. Ýmislegt undarlegt gerist þar eins og þessara sagna er siður. Söguhetjunum er sagt frá álfatrú landsmanna og um nóttina lendir Siggi í aðstæðum sem eru einhvers staðar mitt á milli draums og veruleika þar sem hann kemur ungri álfamær til aðstoðar. Sú álfkona er reyndar engin smá álfur því að hún heitir hvorki meira né minna en Hólmfríður Karlsdóttir en er kölluð Dotti í sögunni. Hún er reyndar ekkert sérstaklega lík Hófí enda búið að pimpa hana upp með hæfilega asnalegu álfsútliti, með álfaeyru og alles.
Í þakklætisskyni færir hún Sigga gullna skó og rauð gleraugu sem gera honum kleift að sjá álfa þegar hann setur þau upp. Allt þetta er auðvitað í anda bókanna um Sigga og Viggu. Það var svo sem ekkert ætlun SVEPPAGREIFANS að vera að velta sér mikið upp úr söguþræði bókarinnar enda var aðal tilgangurinn að skoða hina íslensku tengingu við söguna. En næsta dag fara söguhetjurnar til Reykjavíkur og fá sér meðal annars göngutúr í miðbænum. Á nokkrum myndum á blaðsíðu ellefu má sjá hvernig umhorfs var á þeim slóðum árið 1987. Lækjargata og Lækjartorg, strætó og örfáir, að því er virðist, túristar á ferli en einnig má sjá bregða fyrir íslenska fánanum og styttunni af Ingólfi gamla á Arnarhóli.
Örlitlu síðar má sjá hvar hópurinn er, á einhvern undarlegan hátt, skyndilega staddur einhvers staðar sunnan við Hallgrímskirkju en hún blasir við í bakgrunninum á mynd sem er efst á blaðsíðu tólf. Snöggt á litið virðast þau því með einhverjum óskiljanlegum hætti hafa flutt sig á einu augabragði í nágrenni við Barónsstíg eða um það bil þar sem Gamla Hringbraut er staðsett í dag.
Og enn undarlegra er að strax í kjölfarið á því eru söguhetjurnar okkar komnar alla leið út á Austurvöll. Eitthvað hefur höfundurinn Paul Geerts því verið illa áttaður við þessa vinnu sína. Í bókinni eru þau Siggi, Vigga og félagar þeirra mikið á ferðinni um álfaslóðir, í sveitum landsins og á hálendinu. Það verður að viðurkennast að landslag sögunnar er svolítið framandi fyrir okkur íslensku lesendur bókarinnar. Við vitum vel að á Íslandi er ekki mikið um gróður og hrjóstugir sandar með kuldalegum auðnum og eyðimörkum eru yfirleitt mun meira áberandi í óbyggðum landsins. Eða voru það alla vega fyrir rúmlega 30 árum. Paul Geerts hefur líklega blöskrað þessi gróðursnauða ímynd og ákveðið að bæta aðeins upp skógleysið á köflum með trjám og runnum. Myndin sem er framan á kápu bókarinnar er til dæmis ekkert sérstaklega íslensk á að líta. En reyndar fær auðnin einnig töluvert mikið að njóta sín í bókinni. Og svo hefur hann auðvitað ekki gleymt Jökulsárlóni, Geysi og Gullfossi.
Það er því margt framandi sem sést í bókinni þó augljóst sé að Geerts hafi haft nokkuð greinargóðar upplýsingar um land og þjóð. Af útliti gamalla torbæja og útihúsa, sem koma fyrir í bókinni, mætti nefnilega áætla að hann hafi haft góðar heimildir og gögn. En það er erfitt að átta sig á því hvort hann hafi komið hingað sjálfur til að vinna að og kynna sér sögusvið ævintýrisins eða hvort hann hafi eingöngu haft ljósmyndir og þær helstu upplýsingar sem til þurfti. Söguhetjurnar eru til dæmis oftast frekar fáklæddar og sjaldnast klæddar í samræmi við þær veðuraðstæður sem hér ríkja yfir skárstu mánuði ársins. Og það að aldrei skuli rigna í sögunni er líka afskaplega ótrúverðugt. Þá eru kindurnar í bókinni ekkert sérstaklega íslenskar í útliti og sömu sögu má segja um álfana og tröllin. Hins vegar virðast minna mikilvæg atriði hafa skilað sér betur því Stína frænka ríður til dæmis á hesti sínum í söðli á einni myndinni. SVEPPAGREIFANUM er ekki vel kunnugt um hvort að það hafi tíðkast í Belgíu. Sjálfsagt skiptir fæst af þessu neinu máli. Myndasögurnar um Suske og Wiske eru ennþá gríðarlega vinsælar og eflaust hefur enginn nennt að velta sér upp úr þessari einu bók sem gerist á Íslandi. Nema náttúrulega hinn tuðgjarni SVEPPAGREIFI.

8. febrúar 2019

97. NOKKUR HEIMSKUPÖR SVEPPAGREIFANS

SVEPPAGREIFINN lumar á ýmsu sem tengist viðfangsefninu teiknimyndasögur og það verður nú að viðurkennast að ekki er það nú allt af hinu fagra. Hann er auðvitað mikill aðdáandi að öllu því sem snýr að belgísk/franska myndasöguheiminum, eins og lesendur Hrakfara og heimskupara hafa eflaust rekið sig á, og reynir (í hófi þó) að sanka að sér ýmiskonar áhugaverðu efni sem tengist því áhugamáli. Myndasögurnar sjálfar  eru auðvitað í fyrirrúmi en svo er einnig svolítið gaman að krydda aðeins og fegra umhverfið eftir megni af ýmsum afurðum sem hægt er að tengja við þessar myndasögur. Eitt af því sem SVEPPAGREIFINN hefur dundað sér ofurlítið við undanfarin árin er að mála (illa) á striga viðfangsefni sem finna má í áðurnefndum teiknimyndasögum. Hann hefur reyndar að mestu haldið því fyrir sjálfan sig eða alla vega innan veggja heimilisins og ekki hefur enn verið amast neitt alvarlega yfir því af öðrum fjölskyldumeðlimum.
Og jú ... hann hefur líka aðeins nýtt slíkar afurðir til jóla- og afmælisgjafa ungviðisins innan stórfjölskyldunnar. Þetta eru engin listaverk, enda SVEPPAGREIFINN með um það bil tólf þumalputta, en það eru svo sem ekki nein flókin vísindi að teikna tiltölulega einfaldar og hreinar línur og fylla síðan inn í myndina með akrílmálningu. Það er alla vega ljóst að SVEPPAGREIFINN  verður seint talinn til eins af gömlu meisturunum og eflaust ekki margir sem hafa lyst á þeirri list sem hann hefur uppá að bjóða. Tilgangurinn hefur því aldrei verið annar en sá að reyna að vekja upp áhuga yngstu kynslóða þessarar ættargreinar á teiknimyndasögum á sama hátt og hann hefur einnig reynt að dreifa til þeirra aukaeintökum af myndasögum sem hafa dagað uppi hjá honum. Þessar málverkaómyndir SVEPPAGREIFANS hlaupa nú svo ekkert á einhverjum tugum en líklega má einhverns staðar finna á bilinu milli sex og átta myndir sem hann hefur málað. Þarna er yfirleitt um að ræða stakar myndir úr Tinna bókunum en einnig minnist hann Gormafjölskyldumyndar sem hann málaði fyrir mörgum árum og gaf ungum frænda sínum.
Tvær þessara Tinna mynda má finna á heimili SVEPPAGREIFANS en ein í viðbót prýðir nokkuð áberandi vegg í sumarbústað fjölskyldunnar fyrir austan fjall. Sú mynd hefur þá sérstöðu að vera unnin upp úr nokkrum mismunandi teikningum úr Tinna bókunum og heildarmyndin af meintri atburðarás þannig fléttuð inn í næsta umhverfi sumarbústaðsins. Reyndar hafa þeir sem séð hafa myndina furðað sig nokkuð á viðveru eldflaugarinnar frægu í sælureit SVEPPAGREIFANS og jafnvel velt því fyrir sér hvort í boði séu ferðir þaðan úr sveitinni til tunglsins.
SVEPPAGREIFINN hefur að vísu aldrei verið almennilega sáttur við þetta verk sitt og hefur oft velt því fyrir sér að mála hana upp á nýtt en þó án þess að breyta heildarmynd hennar. Upphaflega hugmyndin var að reyna að fanga einfaldleika og litablæ bókanna en það hefur honum þó einhvern veginn mistekist og myndin er því ekki að njóta sín eins helst hefði verið á kosið. Þannig hefur SVEPPAGREIFANUM aldrei fundist myndin nægilega trúverðug til að geta hafa komið úr einhverri Tinna sögunni. Líklega  færi henni því best að dýpka og skyggja heildarmyndina og milda um leið litavalið með einhverjum þyngri hætti. Þannig myndi yfirbragð hennar reyndar breytast töluvert yfir í drungalegri blæ en það færi henni þó líklega betur.

En svo SVEPPAGREIFINN komi sér að aðalefni þessarar færslu þá var tilgangur hennar fyrst og fremst að reyna að koma út eða losna við mynd sem hann málaði að mestu fyrir löngu síðan. 
Forsagan er sú að einhvern tímann fékk hann þá undarlegu hugmynd að mála upp á nýtt hina kunnu mynd Gunnlaugs Blöndals Stúlku með greiðu, frá árinu 1937, þar sem í stað andlits stúlkunnar væri kominn haus af strumpi. Á þessum tíma bjó SVEPPAGREIFINN mjög ódýrt, í litlu stúdíórými í kjallara á Álfhólsveginum í Kópavogi, í kjölfar Efnahagshrunsins sem margir kannast eflaust eitthvað við. Hann keypti ódýrasta og ómerkilegasta málverkið sem hann gat fundið á striga í Góða hirðinum á 300 kall og hóf að sletta einhverri málningu yfir þá mynd sem þar var fyrir. SVEPPAGREIFINN var auðvitað blankur, eins og svo margir á árunum upp úr hruni, og nýr strigi í sambærilegri stærð hefði líklega kostað hann 3-4000 kall. En fljótlega fór ásýnd Stúlkunnar með greiðuna að myndast á strigagarminum og varð á tiltölulega skömmum tíma nokkuð endanlegs útlits. En reyndar þó án hauss. Þannig á sig komið lá málverkið óklárað í nokkur ár og upplifði meðal annars tvenna flutninga, giftingu og fjölgun mannkynsins um einn. Á meðan beið hið hauslausa stúlkugrey örlaga sinna annars vegar inni í dimmri geymslukompu og hins vegar, nú síðustu árin, í stórum kassa út í bílskúr. Einhverja hluta vegna var ókláraðri myndinni þó aldrei hent.

Í byrjun ársins 2019 poppaði upp heit umræða vegna hinnar upprunalegu myndar Gunnlaugs og stúlkunnar góðu. Sú umræða var tilkomin vegna nektar hennar og annarra sambærilegra verka á veggjum Seðlabankans en viðkvæmri starfskonu stofnunarinnar var eitthvað misboðið berbrjósta ásýnd listaverkanna þar. SVEPPAGREIFINN ætlar sér svo sem ekkert að vera að velta sér upp úr þeirri umræðu en í kjölfar hennar mundi hann eftir blessaðri myndinni út í skúr. Hún var því dregin inn í hús eftir kvöldmat einn daginn í síðustu viku og á hana skellt svolitlum strumpahaus eins og upphaflegar áætlanir gerðu ráð fyrir. Eftir líklega um tíu ára ferli er myndin því loksins tilbúin og það sem meira er þá hefur SVEPPAGREIFINN engan áhuga, pláss eða nein not fyrir ósköpin. Strumpur með greiðu óskar því eftir nýjum eiganda sem mætti gjarnan hafa áhuga á myndasögum og ekki síður að hafa svolítið óþroskaðan smekk fyrir myndlist.
Myndin er því ekki beint til sölu en væntanlegur eigandi hennar mætti þó gjarnan vera aflögufær um frjálst framlag sem færi þá í sjóð (sem samanstendur að mestu af andvirði dósa og flaskna) til kaupa á nýju gróðurhúsi eiginkonu SVEPPAGREIFANS. Myndin er 60x80cm að stærð og er reyndar svo illa gerð að "listamaðurinn" fékk snert af málverk við vinnslu hennar. Verkið er ómerkt en SVEPPAGREIFINN er tilbúinn til að árita myndina ef væntanlegur eigandi hennar telur það ekki rýra verðgildi hennar. SVEPPAGREIFINN gerir því ekki ráð fyrir að slegist verði um verkið en áhugasömum aðilum er þó bent á glorzubb@gmail.com.

1. febrúar 2019

96. SÓLARLAG LUKKU LÁKA

Lukku Láka bækurnar eru í uppáhaldi hjá mörgum og öll eigum við okkar uppáhalds sögur úr þessum vinsæla bókaflokki. Þeir félagar Maurice de Bevere (Morris) og René Goscinny áttu mestan heiðurinn að vinsældum seríunnar og Morris teiknaði í raun fyrstu 72 sögurnar í bókaflokknum áður en hann lést sumarið 2001. Handritshöfundurinn Goscinny hafði hins vegar látist langt fyrir aldur fram árið 1977. Alls eru bækurnar nú orðnar 80 talsins og sú nýjasta, Un cow-boy à Paris, kom út síðastliðið haust. Bókaútgáfan Fjölvi hóf að gefa út Lukku Láka bækurnar árið 1977 í íslenskri þýðingu og bókstaflega dritaði sögunum frá sér af færibandi - svo ör var útgáfan. Alls sendi Fjölvi frá sér 33 bækur úr seríunni, flestar í þýðingu Þorsteins Thorarensens, til ársins 1983 þegar smávægilegt hlé var gert á útgáfu þeirra. Sú pása stóð yfir í 33 ár eða allt þar til Froskur útgáfa hóf síðan að senda frá sér bækurnar á ný á íslensku. Froskur hefur reyndar tekið því heldur rólegar en Fjölvi heitinn gerði og bækurnar hafa nú verið að koma út ein á ári síðan 2016 og sú síðasta, Stórfurstinn (Le Grand Duc - 1973), kom út nú fyrir jólin.
Sögurnar 80 eru eins ólíkar og þær eru margar enda rétt tæplega 70 ár á milli þeirra elstu (La Mine d'or de Dick Digger) frá árinu 1949 og áðurnefndar Un cow-boy à Paris sem gefin var út árið 2018. Stór hluti Lukku Láka bókanna eiga það þó sameiginlegt að enda á þann hátt að Lukku Láki ríður á Léttfeta inn í rauðleitt sólarlagið. Þarna var um að ræða beina vísun í kúrekamyndir úr villta vestrinu en þær voru mjög vinsælar upp úr miðri 20. öldinni. Þar mátti oft sjá einmana söguhetju ríða inn í sólarlagið í lok myndanna. Í fyrstu þremur Lukku Láka sögunum komu þessar sólarlagsmyndir strax við sögu. Þarna var um að ræða sögurnar Arísóna frá árinu 1951 og Gullnáman frá 1949, sem komu út á íslensku í sömu bókinni árið 1979, og Rodéo (í bókinni Allt um Lukku Láka er hún nefnd Hroðreið) einnig frá árinu 1949 en hún hefur ekki enn verið gefin út á Íslandi. Á öllum þessum þremur lokamyndum sést hið sígilda sólarlag en eitthvað voru þó útfærslur Morris á myndunum mismunandi.
Augljóslega var þó ekki komin nein ákveðin regla með þessa tilhögun svo snemma bókaflokksins. Næstu sjö sögur voru til dæmis ekki með þessum endi þó að í sumum þeirra megi finna einhvern samhljóm með þeirri útfærslu. Í sögunum Spilafantinum (Lucky Luke contre Pat Poker  - 1953), Eldri Daldónar (Hors la loi  - 1954) og Þverálfujárnbrautin (Des rails sur la Prairie  - 1957) má finna sambærilegar myndir þar sem Láki ríður á brott, jafnvel syngjandi, en þó án sólarlagsins. Aðrar sögur á þessu tímabili enduðu, að því er virðist, bara einhvern veginn. En frá og með sögunni Lucky Luke contre Joss Jamon Allt um Lukku Láka er hún nefnd Óaldarflokkur Jússa Júmm), frá árinu 1958, verður sú breyting á að sólarlagsmyndin sígilda er komin til að vera. Og það hefur haldist. Hver einasta Lukku Láka bók sem komið hefur út síðan, í opinberu seríunni, hefur endað á þennan hátt. Alls 69 bækur í röð.
Útfærslurnar á sólarlagsmyndunum eru nánast alltaf eins í grunninn en þó eru í einstaka tilfellum gerðar smávægilegar tilfæringar eða breytingar. Lukku Láki ríður yfirleitt Léttfeta í áttina að sólinni, sem er komin hálfa leið niður fyrir sjóndeildarhringinn, og snýr baki að lesandanum. Í bókinni Kid Lucky frá árinu 1995 er þessu þó aðeins öðruvísi farið. Í þeirri sögu er skyggst bak við bernsku Lukku Láka og meðal annars sýnt hvernig leiðir þeirra Léttfeta lágu saman. Hugmyndin með sögunni var að reyna að koma til móts við yngri lesendur teiknimyndasagnanna og seinna hafa verið gefnar út nokkrar bækur í sérstakri seríu sem fjallar um Lukku Láka hinn unga. Í lok Kid Lucky er þessari hefðbundnu sólarlagsmynd stillt þannig upp að hinn ungi Láki og Léttfeti fylgja í fótspor veiðimannsins og gullgrafarans Old Timer sem leikur stórt hlutverk í sögunni. Old Timer sönglar hinn sígilda söng og eflaust á Lukku Láki að hafa lært lagið og textann við þetta tækifæri.
Aðra óhefðbundna sólarlagsmynd má einnig finna í lok sögunnar Le Klondike frá árinu 1996 en sú bók hefur aldrei verið gefin út á íslensku. Þar er reyndar allt algjörlega eftir uppskriftinni nema hvað að það er óvenjulegt að Lukku Láki ríður inn í sólarlagið í snæviþöktu landslagi. Skýringin á því felst í því að sagan gerist að öllu leyti í norðvesturhluta Kanada þar sem Láki endurnýjar meðal annars kynni sín við hina bresku Baldur Badmington og Jósep úr bókinni um Grænjaxlinn (Le Pied-tendre - 1967). Það er ekki langt síðan SVEPPAGREIFINN fjallaði aðeins um þá bók. Le Klondike er eina Lukku Láka bókin sem gerist eingöngu í snjó.
Þá má nefna lokamyndina í sögunni L'Artiste peintre frá árinu 2001 en þó sólarlagsmyndin þar sé frekar hefðbundin er hún samt mjög óvenjuleg. Þar sést hvar ein af persónum bókarinnar, listmálarinn Frederic Remington, málar mynd af Lukku Láka þar sem hann ríður sönglandi sína hefðbundnu leið inn í sólarlagið.
Léttfeti gerir athugasemd við að Remington hefði átt að finna betur viðeigandi sjónarhorn en það var ekki ólíkt honum að tjá sig við þessi tækifæri. Léttfeti hafði oft eitthvað gáfulegt fram að færa á þessum augnablikum. Í íslensku útgáfunum tengjast þessar aðfinnslur oftar en ekki söng Lukku Láka.
Lagið sem Lukku Láki sönglar er aðdáendum bókanna vel kunnugt, I'm a poor lonesome cowboy and a long way from home. Sú útfærsla var ævinlega höfð með sólarlagsmyndinni, í upprunalegu bókunum, á frummálinu franska. SVEPPAGREIFINN á gott úrval Lukku Láka bóka á nokkrum öðrum mismunandi tungumálum og undantekningalaust er þessum áðurnefnda frumtexta leyft að halda sér. Þannig virðist textinn alla jafna ekki vera þýddur eða breytt á neinn hátt á öðrum tungumálum. Við Íslendingar höfum þó nokkra sérstöðu með það. Fáeinum sinnum fékk hinn upprunalegi texti þó reyndar að standa en Þorsteinn Thorarensen, þýðandi og eigandi Fjölva útgáfunnar, fór einnig nokkuð frjálslega með þýðingu sína á textabrotinu. Hér eru allnokkur dæmi um það:
Ég er bláfátæk beljublók og á ekki bót fyrir brók ...
Ég er barasta beljublók sem á ekki bót fyrir brók ...
Ég er skítblönk beljublók, á ekki bót fyrir brók!
Ég er einn kátur kúasveinn á klárnum ferðast einn ...
Æma púr lúnsúm beljurek, faravei frúm húm ...
Fyrir bakhlutann vantar mig bót! En ég hirði ekki um það hót!
Æm a púr lúnsómm kúsmal!
Ég er kærulaus kúasmali ...
Ég er blásnauður kúasmali, berst svo rótlaus um fjöll og dali!
Æma púrr lónsumm kúbein. Long vei frum Bárðardal ...
Ég er kátur kúasmali kyrjandi um beljudali ...
Ég er bláfátækur beljusmali, best er að fara að róla um dali! 
Ég er vesæll vegfarandi vafrandi langt frá heimalandi ...
Ég er kúrekablók, les ekki bók, en drekk bara kók ...
Æm a púrr lúnsúmm kúsmal ...
Þessar útfærslur Þorsteins munu eflaust lifa um aldur og ævi og veita  íslensku Lukku Láka bókunum ómetanlega sérstöðu þegar fram líða stundir en óvíst er að þær hafi fallið í kramið hjá frönsku útgefendunum. Líklega fengu þeir aldrei neitt veður af því enda íslenska upplagið alveg pínulítið. En lagið, I'm a poor lonesome cowcay and a long way from home, kom fyrst fram í sögunni Rodéo (Hroðreið) frá árinu 1949. Lagið er til í raun og veru og leikarinn Gary Cooper hafði sungið það í bandaríska vestranum Along Came Jones fjórum árum fyrr. Og svona hljómar það.
Og til að ljúka þessari tilgangslausu færslu er ekki úr vegi að birta síðustu fimm myndarammana úr stuttri sögu sem birtist í bókinni Allt um Lukku Láka sem aðeins hefur verið minnst á hér fyrir ofan. Sagan nefnist Hringrás lífsins og segir á tveimur blaðsíðum frá því þegar Daltón bræður flýja úr fangelsi og reyna á einum sólarhring að koma sér sem lengst í burtu frá allri siðmenningu. Í lok sögunnar telja þeir sig hólpna, langt frá öllum mannabyggðum. Það er aðeins Ibbi sem áttar sig á því hvar þeir eru staddir og Lukku Láki er því ekki lengi að góma bræðurna.

25. janúar 2019

95. FALUR OG ÞORRINN

Í dag er bóndadagurinn alræmdi og hinn íslenski vetur að nálgast hámark ósvífninnar með sínum lítt geðslegu þorrasiðum. Það er því algjörlega við hæfi að Fótboltafélagið Falur eigi stóran hlut í færslu dagsins og færi okkur færandi hendi hina stórkostlegu útfærslu sína á laginu Nú er frost á Fróni. Ef SVEPPAGREIFANN misminnir ekki hét kvæðið reyndar réttu nafni Þorraþræll 1866 í hinum bláu Skólaljóðum æskunnar en það kvalræðisrit þótti honum jafnvel enn leiðinlegra en SG-hljómplatan um Jólin hennar ömmu. Það sem sat eftir úr bókinni, hjá SVEPPAGREIFANUM, var að þetta sígilda ljóð var eftir Kristján Fjallaskáld og öll 17 erindin voru jafn torlærð. Það var því huggun harmi gegn þegar Fótboltafélagið Falur gerði lagið að sínu, með dyggri aðstoð þýðandans Ólafs Garðarssonar, í bókinni Falur í Argentínu. SVEPPAGREIFINN hefði alla vega miklu fremur kosið að þessi útgáfa kvæðisins hefði ratað í bláu bókina og um leið hefði verið gaman að sjá hvernig listamaðurinn Halldór Pétursson hefði túlkað hina myndrænu hlið þess. En hér er snilldin. Gleðilegan þorra!

18. janúar 2019

94. EILÍTIÐ UM HIN FJÖGUR FRÆKNU

Það hefur sennilega seint hvarflað að SVEPPAGREIFANUM að hann ætti eftir að skrifa mikið um hinar drepleiðinlegu teiknimyndasögur Hin fjögur fræknu en líklega var bara kominn tími á þá færslu. Það er þá alla vega ekki eftir. Eitthvað hefur hann þó áður minnst lítillega (neikvætt) á seríuna og þá aðallega í tengslum við annað skylt efni. Þó SVEPPAGREIFINN sé á því að leiðindin séu allsráðandi í bókunum þá má víst ekki gleyma sér við að leyfa tilfinningunum að ráða för. Því þótt undarlegt megi virðast þá fann SVEPPAGREIFINN nokkrar staðreyndir um þennan bókaflokk sem eru jafnvel alveg þess virði að fórna eins og einni færslu í. Það er reyndar mjög ólíklegt að viðhorf hans til seríunnar breytist á einhvern hátt við þær upplýsingar en í það minnsta mun hann líta bækurnar aðeins öðrum augum í framtíðinni.
Flestar sögurnar um Hin fjögur fræknu eru eftir belgíska listamanninn Francois Craenhals og franska handritshöfundinn Georges Chaulet en saman sendu þeir frá sér 39 bækur sem gefnar voru út hjá Casterman útgáfunni á árunum 1964 - 2002. Áður hafði reyndar Chaulet skrifað sex skáldsögur, á árunum 1957-62, sem fjölluðu um sama hóp en þær tilheyra auðvitað ekki myndasöguseríunni. En teiknimyndasögur sem byggðar eru á skáldsögum eru mjög óvenjulegar í fransk/belgíska myndasöguumhverfinu. SVEPPAGREIFINN á svo sem ekki auðvelt með að sjá fyrir sér þessar sögur sem skáldsögur. En ef mið er tekið af þeim bókakápum og teikningum sem finna mátti í þessum bókum ætti ekki að vera óeðlilegt að áætla að efni þeirra hafi verið sambærilegt við barnabækurnar eftir breska rithöfundinn Enid Blyton. En líklega er það þó alveg út í hött.
40. söguna gerði Craenhals einn síns liðs árið 2003 en eftir að hann lést árið 2004 tók Chaulet aftur við og gerði handrit að tveimur sögum í viðbót, með teiknaranum Jacques Debruyne, áður en hann yfirgaf seríuna endanlega. Það var síðan árið 2007 sem Sergio Salma og Alain Maury gerðu saman eina sögu sem var þá sú 43ja í bókaröðinni. En síðan hafa ekki komið út fleiri bækur um Hin fjögur fræknu. 26 þessara bóka komu út á íslensku, hjá bókaútgáfunni Iðunni, á árunum 1977-89 og nutu nokkurra vinsælda - alla vega til að byrja með. Iðunn var nokkuð þolinmóð og umburðarlynd gagnvart seríunni og sendi frá sér, eins og áður segir, 26 bækur en til samanburðar má geta þess að aðeins voru gefnar út 13 sögur úr bókaflokknum á dönsku, 5 á finnsku og 9 á sænsku og spænsku. Þá má líka geta þess að 23 sögur um Hin fjögur fræknu hafa komið út á hollensku og allar 43 bækurnar voru gefnar út á þýsku á sínum tíma. Til gamans má einmitt geta að í Þýskalandi heita söguhetjurnar; Valentin (Lastik), Inge (Dína), Ergo (Doksi) og Rolli (Búffi). Sögurnar hafa ekki verið gefnar út í fleiri löndum en þessum átta sem hér hafa verið talin upp.

Þó SVEPPAGREIFANUM finnist bækurnar um Hin fjögur fræknu ekki merkilegar segir útgáfufjöldi þeirra í Frakklandi töluvert um vinsældir bókaflokksins. Þær seldust mjög vel í hinum frönskumælandi löndum og einhvers staðar hefur til dæmis komið fram að fyrstu tíu sögurnar í upprunalegu seríunni hafi ekki verið alslæmar. Þessar fyrstu tíu bækur hafa raunar allar komið út á íslensku og eru eftirfarandi:
  1. Les 4 As et le Serpent de mer - 1964 (Hin fjögur fræknu og sæslangan - 1981)
  2. Les 4 As et l'Aéroglisseur - 1964 (Hin fjögur fræknu og loftfarið - 1981)
  3. Les 4 As et la Vache sacrée - 1964 (Hin fjögur fræknu og Búkolla - 1981)
  4. Les 4 As et le Visiteur de minuit - 1965 (Hin fjögur fræknu og vofan - 1977)
  5. Les 4 As et le Couroucou - 1966 (Hin fjögur fræknu og þrumugaukurinn - 1980)
  6. Les 4 As et la Coupe d'or - 1967 (Hin fjögur fræknu og gullbikarinn - 1979)
  7. Les 4 As et le Dragon des neiges - 1968 (Hin fjögur fræknu og snjódrekinn - 1979)
  8. Les 4 As et le Rallye olympique - 1969 (Hin fjögur fræknu og kappaksturinn mikli - 1977)
  9. Les 4 As et l'Île du Robinson - 1970 (Hin fjögur fræknu og Róbinson - 1978)
  10. Les 4 As et le Tyran - 1971 (Hin fjögur fræknu og harðstjórinn - 1979)
Upp úr þessu fóru sögurnar heldur að dofna, næstu bækur á eftir þóttu síðri og leiðin lá eiginlega bara hægt og sígandi niður á við. Næstu 16 bækur í seríunni komu líka allar út á íslensku og bækurnar 26 sem komu út hér á landi eru því fyrstu 26 sögurnar úr upprunalega bókaflokknum þó þær hafi ekki komið út í sömu röð. Þannig komu síðustu 5 til 6 íslensku bækurnar út nánast samhliða upprunalegu seríunni en engin bók með Hinum fjóru fræknum hefur komið út á íslensku síðan árið 1990. Þá gaf Iðunn út bókina Hin fjögur fræknu og geimskutlan (Les 4 As et la Navette spatiale) en hún hafði komið út í Frakklandi árið á undan. Það má því segja að síðustu 30 bækur bókaflokksins hafi verið óttalega þunnur þrettándi og (að mati SVEPPAGREIFANS) í rauninni bara samhengislaus steypa. 
Eins og áður segir voru bækurnar í þessum myndasöguflokki alls 43 og þá síðustu gerðu þeir Sergio Salma og Alain Maury árið 2007. Sú bók nefndist Les 4 as -  La balade des 4 as en íslenska útgáfan fengi líklega titilinn Hin fjögur fræknu - Ballaðan um hin fjögur fræknu. Handritshöfundurinn Sergio Salma er nokkuð kunnur í fransk/belgíska myndasöguheiminum og er til dæmis höfundur þekktrar seríu um unglingsstelpuna Nathalie sem naut nokkurra vinsælda í kringum aldamótin síðustu. Listamaðurinn Alain Maury hefur komið enn víðar við og á heldur kunnuglegri slóðum fyrir okkur þau sem lásum teiknimyndasögur á íslensku í bernsku. Báðir hafa þeir starfað fyrir SPIROU tímaritið en Maury hefur til að mynda unnið mikið með Thierry Culliford (syni Peyo) að seinni tíma bókunum um Strumpana og Hinrik og Hagbarð en einnig var hann viðriðinn eina sögu um Frank. En bókin Les 4 as -  La balade des 4 as kom algjörlega með nýja nálgun á þessa seríu. Líklega var þessari bók alltaf ætlað að stokka upp og hugsanlega að setja endapunktinn á bókaflokkinn en ef ekki þá varð sagan samt banabiti hennar. Í það minnsta hefur engin bók komið út í seríunni síðan. Bókin fjallar um ekki neitt. Ekkert ævintýri, engar hættur og engir bófar. Einungis einfalt sumarfrí um fjóra venjulega vini þar sem kemur í ljós að öll þeirra ævintýri voru bara draumar eða hugarburður Lastiks. Afskaplega undarlegt allt saman.
Þessi nálgun minnir því óneitanlega svolítið á Dallas þættina þegar handritshöfundar þeirra þátta voru komnir út í ógöngur með söguþráðinn. Bobby Ewing dó í einum þáttanna, áhorf þeirra snarminnkaði strax í kjölfarið og nokkrum þáttum seinna var hann lifnaður aftur við. Þá kom auðvitað á daginn að Pamelu konu hans hafði bara dreymt dauða hans. Þessi bók La balade des 4 as fékk alveg ágæta dóma og þykir mun þroskaðri, raunsærri og nútímalegri að öllu leyti en fyrirrennarar hennar 42 úr Hin fjögur fræknu seríunni. Jafnvel svo að myndasögufræðingar vilja meina að hún hæfi jafnvel mun eldri markhópi en gömlu sögurnar. Stíllinn er nýr og miklu fallegri, með eðlilegum bakgrunns teikningum, mildara litavali og sagan öll miklu ferskari en lesendur höfðu áður kynnst. Hin fjögur fræknu voru skyndilega komin í nútímann. Eins og áður var getið er í þessari sögu varpað ljósi á hvernig fyrstu 42 bækurnar snerust bara um draumfarir Lastik. Þessi bók er því sú fyrsta úr seríunni sem ekki er draumur. Henni var líklega ætlað að leiðrétta hina barnalegu ímynd sem allar gömlu bækurnar höfðu boðið upp á 43 árin á undan. Þarna eru allt í einu komnir fjórir nýjir og eðlilegir einstaklingar sem eru í rauninni ekkert annað en venjulegir unglingar. Þau búa öll hvert fyrir sig hjá foreldrum sínum og við sjáum jafnvel bakhlutann á móður Lastiks í eldhúsinu í blokkinni þeirra. 
Sögurnar um Hin fjögur fræknu höfðu fram að þessu verið barnalegar, gamaldags og ótrúverðugar. Þarna var um að ræða hóp ungs fólks sem bjó saman í stóru húsi og án nokkurra fullorðinna, þau höfðu engar tekjur, ferðuðust út um allan heim og jafnvel út í geiminn en áttu samt ekki neitt. Fjórmenningunum var stillt upp sem einföldum stereótýpum sem voru allar fyrir löngu orðnar börn síns tíma. Þó aldur þeirra hafi aldrei komið sérstaklega fram (fyrr en kom að síðustu bókinni) þá hafa líklega flestir lesendur staðið í þeirri meiningu að hópurinn væri um það bil á aldrinum 17-22 ára. En í bókinni Les 4 as -  La balade des 4 as kemur annað í ljós. Hin fjögur fræknu eru mun yngri en flestir hefðu líklega reiknað með og ýmislegt fleira um fjórmenningana kemur einnig í ljós í sögunni.
Ef við byrjum á Lastik þá er það reyndar aðeins gælunafn hans því að í rauninni heitir hann Marco og er 16 ára gamall. Búffi er 15 ára (bráðum 15 og hálfs) en hann heitir réttu nafni Jean-Louis og er haldinn lotugræðgi. Sem þýðir að hann tekur einhvers konar átköst, borðar og borðar en ælir síðan þeim mat. Foreldrar hans koma báðir fyrir í bókinni. Dína er líka 15 ára en alveg að verða 16 og læknissonurinn Doksi er 17. En Doksi heitir í raun Théodore. Foreldrar hans eru mjög ríkir og það er víst hann sem á hundinn Óskar. Öll eru þau vinirnir búin flestum þeim eiginleikum sem eldri bækurnar segja til um en þeir eiginleikar eru þó vel ýktir þar. Ja ... eins og gengur og gerist í draumförum. Lastik er flínkur með vélar og tæki og er laginn í höndunum en hann getur samt ekki smíðað flugvél. Dína er bara ósköp eðlileg unglingsstelpa en ekki einföld og treggáfuð stelpa sem er endalaust að hugsa um föt eða útlit. Og Búffi og Doksi eru á sama hátt að mestu leyti ósköp venjulegir strákar. Doksi er klár og Búffa finnst gott að borða. Eitt atriði kemur einnig vel fram í La balade des 4 as sem skilar sér ekki endilega í hinum bókunum. En það er hversu nánir og góðir vinir þau eru.
SVEPPAGREIFINN hefur verið nokkuð duglegur við að tuða yfir þessum bókum í gegnum tíðina, hvort sem um er að ræða hér á Hrakförum og heimskupörum eða á öðrum vettvangi. Eftir snöggt yfirlit í gegnum myndasöguhillur heimilisins reiknast honum svo til að þrátt fyrir allt þá eigi hann 23 af þeim 26 bókum sem komu út á íslensku á sínum tíma. Og eins og flestir hafa nú líklega grun um er það ekki af aðdáun sinni á bókunum að þakka heldur frekar þeirri eðlilegu þörf hins íslenska myndasöguáhugamanns að þurfa að eiga helst allt af þeim teiknimyndasögum sem komið hefur út hér á landi. Það kom honum jafnvel aðeins á óvart að vera ekki búinn að eignast þær allar. SVEPPAGREIFINN hefur margsinnis rekist á þessar bækur á ferðum sínum um hin frönskumælandi svæði eiginkonu sinnar en aldrei nokkurn tímann dottið í hug að fjárfesta í þessum sögum. Fyrr en nú. Það er að segja þessa síðustu bók, La balade des 4 as. Líklega hefur hann margsinnis séð hana en það var ekki fyrr en hann var að vinna að þessari færslu sem hann áttaði sig á því að hún gæti hugsanlega verið áhugaverð. Það er því augljóslega kominn tími á að versla nýja bók með Hinum fjóru fræknum til að setja í myndasöguhillurnar.