19. apríl 2019

107. TINNI OG BLÁU APPELSÍNURNAR

Föstudagurinn langi í dag og þess vegna er færsla dagsins svona hæfilega löng og um leið líka hæfilega áhugaverð. En fyrir um það bil ári síðan skrifaði SVEPPAGREIFINN svolítla færslu um fyrstu bíómyndina sem gerð var um Tinna í fullri lengd. Þarna var um að ræða myndina Tintin et Le mystère de la Toison d'Or frá árinu 1961 en hún var reyndar gefin út í dvd formi hér á landi árið 2012 og nefndist þá Tinni og Tobbi - á valdi sjóræningjanna. SVEPPAGREIFINN hendir stundum þessari mynd (reyndar hefur hann ekki enn eignast íslensku útgáfuna) í dvd spilarann sinn og leyfir henni að rúlla með sínu franska tali og sömu sögu má einnig segja um aðra Tinna mynd sem hann á - Tintin et les oranges bleues eða Tinni og bláu appelsínurnar frá árinu 1964. Um þá mynd ætlar SVEPPAGREIFINN einmitt að fjalla aðeins um í þessari færslu en hún var gerð í kjölfarið af Tintin et Le mystère de la Toison d'Or sem hafði notið töluverðra vinsælda í bíóhúsum.
Fyrstu kynni SVEPPAGREIFANS af tilurð þessarar myndar má rekja aftur til ársins 1978 þegar kvikmyndabókin Tinni og bláu appelsínurnar var gefin út af bókaútgáfunni Fjölva ásamt annarri nokkuð sambærilegri bók sem nefndist Tinni og Hákarlavatnið. Á þessum tíma hafði Fjölvi lokið við að gefa út hinar hefðbundnu Tinna bækur og var að hamast við að senda frá sér ýmsar aðrar bækur sem tengdust þeim sögum og höfundinum Hergé. Auk áðurnefndra kvikmyndabóka um Tinna má þar til dæmis einnig nefna einhverjar bækur um Palla og Togga og tvær sögur úr bókaflokknum um Alla, Siggu og Simbó. Kannski mætti líta á þessar teiknimyndasögur allar sem einhvers konar afganga og þær seldust líklega aldrei neitt sérstaklega vel. Til dæmis komu aldrei út fleiri bækur um Alla, Siggu og Simbó frá Fjölva en alls eru sögurnar í þeirri bókaseríu fimm talsins. Aftan á bókakápum einhverra af íslensku Tinna bókunum má sjá að Tinni og Hákarlavatnið og Tinni og bláu appelsínurnar eru kvikmyndabækur númer 1 og 3. Og því má reikna með að Fjölva útgáfan hafi gert ráð fyrir að Tintin et Le mystère de la Toison d'Or yrði seinna meir kvikmyndabók númer 2. Sú bók var hins vegar aldrei gefin út hjá Fjölva útgáfunni og SVEPPAGREIFINN var ekki almennilega meðvitaður um þá bíómynd fyrr en löngu seinna eða eftir að Internetið kom til sögunnar. Tinni og bláu appelsínurnar kom fyrst út í bókaformi í Belgíu árið 1965 en þannig er hún byggð upp á hefðbundum sögutexta og skreytt með ljósmyndum úr bíómyndinni.
Og svo má kannski líka geta þess til gamans að tiltölulega auðvelt er að nálgast ónotuð eintök af Tinna og bláu appelsínunum, ólíkt öðrum Tinna bókum á íslensku, því enn poppa upp heilu bunkarnir af bókinni á hinum ýmsu bókamörkuðum. Síðast rakst SVEPPAGREIFINN á góða hrúgu af bókinni á bókamarkaði Félags bókaútgefenda, undir stúkunni við Laugardalsvöll, á 690 krónur. Það væri því líklega ekki vitlaust fyrir einhvern óðan safnara að hamstra nokkra tugi eintaka af bókinni, svona til framtíðar, því ósköp lítil hætta er á að hún verði nokkurn tímann gefin út aftur á Íslandi.
En hugmyndin að Tintin et les oranges bleues kviknaði, eins og áður segir, í kjölfarið af vinsældum fyrstu myndarinnar. Myndin var gerð í samvinnu franskra og spænskra framleiðenda og Tintin et les oranges bleues ber þess líka töluverð merki þar sem hún gerist að stórum hluta á Spáni. Leikstjóri hennar var hinn franski Philippe Condroyer og þetta var hans fyrsta bíómynd en myndin hlaut einnig spænska titilinn Tintin y las naranjas azules. Myndin er sjálfstæð og líkt og Tintin et Le mystère de la Toison d'Or er hún ekki gerð upp úr neinni bóka Hergé um Tinna. Handritið gerði André Barret en þó í samvinnu við leikstjórann Condroyer, Rémo Forlani, René Goscinny (sem við þekkjum auðvitað sem handritshöfund Ástríks- og Lukku Láka bókanna) og Jacques Bergier sem annaðist vísindalega ráðgjöf. Þann síðastnefnda fjallaði SVEPPAGREIFINN ekki fyrir svo löngu um. Bergier var nefnilega fyrirmynd Hergé að stjörnufræðingnum Sigmiðli Transvaldurr í Tinna bókinni Flugrás 714 til Sydney og einnig prófessor Sprtschk í Sval og Val bókinni Le voyageur du Mésozoïque en sú saga hefur reyndar ekki enn verið gefin út á íslensku. Þeir Barret og Forlani höfðu einnig gert handritið að fyrri myndinni Tintin et Le mystère de la Toison d'Or. Tintin et les oranges bleues var síðan frumsýnd þann 18. desember árið 1964 en ekki fyrr en þann 10. apríl árið 1966 á Spáni.
En hlutverk Tinna var eins og í fyrri myndinni í höndum hins belgíska Jean-Pierre Talbot en hann var orðinn tvítugur þegar þessi mynd var gerð. Talbot varð seinna þekktur sem hinn eini sanni Tinni en Hergé hafði mikið dálæti á honum í því hlutverki. Þetta voru þó einu kvikmyndahlutverkin sem hann tók að sér um ævina en seinna sneri hann sér að kennslu og varð frumkvöðull að ýmsum málefnum er varðar heilsu og heilbrigðu líferni. Jean-Pierre Talbot er í dag orðinn 75 ára gamall og enn í fullu fjöri. Hlutverk Kolbeins kafteins í Tintin et les oranges bleues var hins vegar í höndum hins franska Jean Bouise. Hann var þá þegar orðinn vel þekktur leikari í Frakklandi og hafði að mestu leikið á sviði en þegar hann hætti störfum í kringum árið 1990 átti hann að baki rúmlega 60 leikhúshlutverk og tæplega 70 hlutverk í bíómyndum. Bouise lék til að mynda bæði í hinum þekktu myndum Le Grand Bleu (The Big Blue) og Nikita í leikstjórn Luc Besson. Jean Bouise er orðinn rétt tæplega níræður að aldri og auðvitað löngu sestur í hinn fræga helga stein.
Það var hinn franski Georges Wilson sem tekið hafði að sér hlutverk Kolbeins í fyrri myndinni en af öllu leikaraliðinu voru aðeins tveir leikarar sem léku í báðum þessum Tinna myndum. Auk Jean-Pierre Talbot var það bara Max Elloy í hlutverki Jóseps sem hafði leikið í Tintin et Le mystère de la Toison d'Or. Af helstu öðrum persónum Tinna bókanna koma bæði Skaftarnir og prófessor Vandráður fyrir í báðum þessum bíómyndum en Vaíla Veinólínó kemur ný til sögunnar í Tintin et les oranges bleues. Þá er allt umhverfi myndanna tveggja líka frekar ólíkt en tökur fóru að miklu leyti fram á Spáni í yfirgefnu klaustri í nágrenni Valencia. 
Sagan um Tinna og bláu appelsínurnar segir í fljótu bragði frá því að prófessor Vandráður hefur sent frá sér bók þar sem hann hvetur vísindamenn til að berjast gegn hungursneyð í heiminum. Í kjölfarið fær hann senda bláa appelsínu frá spænskum kollega sínum, Anténor Zallaméa, en ávöxtinn á að vera hægt að rækta í þurrustu eyðimörkum og þar með að bjarga lífi milljóna manna. Um nóttina er appelsínunni hins vegar stolið og þeir félagar, Tinni, Tobbi, Kolbeinn og Vandráður, ákveða að drífa sig til Valencia á Spáni til að hitta vísindamanninn Zallaméa en honum hefur þá verið rænt og fljótlega fer Vandráður sömu leið. Þeir Tinni og Kolbeinn leita því allra leiða til að finna hina færu vísindamenn aftur og njóta aðstoðar ungra spænskra vina sinna.
Þessi mynd þótti mjög döpur og stóðst engan veginn þær væntingar sem til hennar voru gerðar eftir fyrri myndina. Sú var reyndar ekkert meistaraverk en hún var þó þess virði að tekin var sú ákvörðun að ráðast í gerð annarrar. Handritið að Tintin et les oranges bleues þótti nokkuð hallærislegt og slakt og engan veginn í þeim anda sem einkenndi sögurnar um Tinna. Bara hugmyndin um bláar appelsínur virtist nægja til að gera myndina óáhugaverða og aðdáendur Tinna tengdu myndina aldrei við ímynd hans. Til að mynda virðist hún ekki einu sinni hafa komið til greina til sýninga í kvikmyndahúsum á Íslandi sem þó buðu oft upp á æði lélegt efni. En raunar eru hinar bláu appelsínur algjört aukaatriði í þessari bíómynd. Myndin fjallar minnst um bláu appelsínurnar og atburðarás hennar er komin langt út fyrir það efni löngu áður en hún er einu sinni hálfnuð. Tintin et les oranges bleues þótti því allt að því flopp og hinu slaka handriti var kennt um að ekki var ráðist í gerð fleiri Tinna bíómynda. Og til að undirstrika hina hroðvirknislega vinnu við myndina mátti sjá í henni nokkur klaufaleg mistök sem hjálpuðu ekki til. Í atriði þar sem þeir Tinni og Kolbeinn leita aðstoðar Vaílu Veinólínó má til dæmis sjá hvar skuggi hljóðnemans blasir við á nokkuð áberandi stað. Gerðar höfðu verið áætlanir um þriðju myndina um Tinna sem gerast átti í Indlandi og koma átti út árið 1967 en þær hugmyndir voru snarlega blásnar út af borðinu. Hergé hafði alltaf verið nokkuð ánægður með Tintin et Le mystère de la Toison d'Or en skiljanlega var hann ekki sáttur við Tintin et les oranges bleues. Á vef IMDb fær myndin til dæmis ekki nema 4,8 í einkunn af 10. Ýmislegt var þó gert til að koma myndinni betur til skila og sem dæmi var hluti tónlistarinnar úr myndinni gefin út á hljómplötu. Hergé sjálfur kom til aðstoðar og teiknaði veggspjald sem notað var við að auglýsa myndina og sú sama mynd prýddi einmitt líka umslagið utan af plötunni. Ekki er þó einu sinni víst að það hafi hjálpað neitt til.
Tintin et les oranges bleues var aldrei teiknuð upp í hefðbundnum myndasögustíl af Hergé Studios, frekar en Tintin et Le mystère de la Toison d'Or, en löngu seinna (árið 2004) var þó gerð þokkaleg og auðvitað alveg kolólögleg sjóræningjaútgáfa af sögunni. Nú er vitað um að minnsta kosti tvær ólöglegar útgáfur af Tintin et les oranges bleues í myndasöguformi sem eru mjög sjaldgæfar og erfitt er að nálgast en önnur þeirra var til dæmis aðeins gefin út í 50 eintökum.
Því miður virðist Tintin et les oranges bleues ekki vera aðgengileg í heilu lagi á YouTube en hér fyrir neðan má alla vega sjá smá bút úr henni sem reyndar er eitthvað búið að fikta í.
Ókei bæ.

12. apríl 2019

106. HLIÐARSERÍUR SVALS OG VALS

SVEPPAGREIFINN hefur nokkrum sinnum minnst á hliðarseríuna Série Le Spirou de… eða Sérstök ævintýri um Sval... eins og hún myndi líklega vera kölluð á íslensku. En sá bókaflokkur var settur á laggirnar til að brjóta aðeins upp hina gömlu ímynd af Sval og Val og um leið til að höfða til eldri lesenda sagnanna. Sala á bókunum úr upprunalegu Sval og Val seríunni hefur minnkað um meira en helming frá því að seint á 20. öldinni og reyndar hefur myndasögusala almennt dregist mikið saman síðustu áratugina. Við munum hvernig myndasöguútgáfan lognaðist smán saman út hér á landi á síðustu áratugum 20. aldarinnar og útgáfa þeirra hætti síðan alveg að standa undir sér. Froskur útgáfa kom reyndar sterk inn löngu seinna og hefur reynt að vera dugleg við að að matreiða þetta skemmtilega efni í íslenska lesendur á ný en sú útgáfa er nánast að borga með sér. Líklega er það í flestum tilfellum við, þessir gömlu myndasögulesendur, sem erum að kaupa bækurnar frá Froski bæði fyrir okkur sjálf en einnig til gjafa fyrir yngri kynslóðirnar. Við trúum því augljóslega að það efni sem við kunnum að meta í okkar æsku höfði líka til yngri kynslóðanna í dag. En ástæðu þessa áhugaleysis á teiknimyndasögum má að sjálfsögðu rekja til aukins framboðs á ótal öðru afþreyingarefni fyrir börn og unglinga. Heilt yfir eru allar bækur auðvitað á hröðu undanhaldi í heimi þeirra kynslóða sem hafa verið í meiri samskiptum við símana sína heldur en lifandi fólk. Myndasögur nútímans eru því ekki lengur sniðnar að áhuga barna og unglinga heldur oft á tíðum látnar höfða meira til okkar hinna eldri. Almennt eru það nefnilega gömlu lesendurnir og nördarnir sem eru helsti markhópur og kaupendur myndasagna í dag.
Áðurnefnd Série Le Spirou de… er því meira hugsuð fyrir fullorðna og þá kannski sérstaklega þær kynslóðir sem lásu Sval og Val bækurnar í bernsku. Alls hafa nú verið gefnar út 14 bækur í Belgíu úr þessari hliðarseríu. Þarna er um að ræða bókaflokk þar sem einstakir listamenn og handritshöfundar hafa fengið tækifæri til að semja sjálfstæðar sögur um ævintýri þeirra Svals og Vals. Eðlilega teljast bækurnar ekki til aðalseríunnar enda sögurnar með öllu ótengdar upprunalegu ævintýrunum. Margir þeirra höfunda sem hafa spreytt sig á Série Le Spirou de… hafa til dæmis tekið þann kostinn að láta sögur sínar fjalla um bernsku eða alla vega yngri ár Svals og eins er mjög breytilegt á hvaða tímum hver bók  fjallar um. Árin í kringum Síðari heimsstyrjöldina hafa til dæmis verið mjög vinsælt sögusvið hjá höfundum bókanna í seríunni en í rauninni virðist tiltölulega allt vera leyfilegt. Tímaflakk er nokkuð áberandi í þessum bókum og það hefur til að mynda gefið höfundum þeirra tækifæri bæði til að hoppa inn í þann tíma sem þeim hentar en um leið til að tengja sögurnar við atvik og persónur úr upprunalegu seríunni. Það þarf líklega ekki að taka það fram að þessar bækur hafa ekki enn verið gefnar út á íslensku.
En það var í janúar árið 2006 sem belgíska bókaútgáfan Dupuis hóf útgáfu á nýrri seríu sem skyldi fjalla um þá Sval og Val á þennan alveg nýjan hátt. Samið var við þrjú ný höfundateymi sem fengu það hlutverk eða tækifæri að tjá sig í raun á þann hátt sem þeim sýndist og þannig var lagður grunnurinn að þremur fyrstu sögunum í bókaflokknum. Þessi fyrsta bók í Série Le Spirou de... var samin af þeim Fabien Wehlmann og Yoann Chivard en svo vel þótti þeim takast með viðfangsefni sitt að fáum árum seinna voru þeir fengnir til að taka við upprunalegu Sval og Val bókaröðinni. Þar Yoann og Wehlmann gerðu því 51. söguna sem kom út árið 2010 og nefnist Alerte aux Zorkons og síðan hafa þeir félagar haldið utan um upprunalegu seríuna sem aðalhöfundar.
  • 1) En þessi fyrsta saga Série Le Spirou de... nefnist hins vegar Les Géants pétrifiés (Steinrisarnir á ísl. samkv. Wikipedia) og á nokkuð meira sammerkt með upprunalega bókaflokknum en aðrar sögur úr hliðarseríunni. Hún gerist í nútímanum og að miklu leyti í hinu þekkta umhverfi upprunalegu bókanna en að öðru leyti er sagan sjálfstæð. Þó nokkuð er því um tengingar á milli seríannna og margar persónanna úr Sveppaborg og nágrenni koma fyrir í bókinni. Kannski hafa þeir Yoann og Wehlmann ekki alveg áttað sig á þeim möguleikum sem frelsi bókaflokksins bauð upp á en sagan er alveg ágæt.
  • 2) Næsta saga í Série Le Spirou de... hefur hins vegar ekki alveg þessa sömu tengingu. Bók númer tvö nefnist Les Marais du temps (Mýri fortíðarinnar) og kom út árið 2007 en höfundur hennar er Frank Le Gall. Hann sá bæði um handritsgerð og teikningar sögunnar. Þessi saga gerist að stórum hluta í París fortíðarinnar og eðli málsins samkvæmt kemur þar tímaflakk að sjálfsögðu heilmikið við sögu. Les Marais du temps er í drungalegri kantinum og útlitslega gæti hún alveg hafa komið úr smiðju Charles Dickens.
  • 3) Þriðja sagan heitir Le Tombeau des Champignac (Grafhvelfingar Sveppaborgar) og er eftir þá Yann Pennetier handritshöfund og listamanninn Fabrice Tarrin en þessi bók kom einnig út árið 2007. Þó sagan sé sjálfstæð gæti hún tæknilega hafa komið úr upprunalegu Sval og Val seríunni en hún gerist í nútímanum líkt og fyrsta bókin úr bókaröðinni. Höfundarnir sækja mikið af hugmyndum og efni sögunnar úr smiðju André Franquins og Bitla leikur til dæmis stórt hlutverk í bókinni. Þar kemur jafnvel við sögu meint ástarsamband Bitlu og Svals.
  • 4) Le Journal d'un ingénu (Dagbók hrekkleysingja) er fjórða sagan en SVEPPPAGREIFINN er afskaplega hrifinn af þessari bók eins og hann hefur áður minnst á í færslu hér. Sagan er eftir franska (hann á reyndar spænska foreldra) listamanninn Émile Bravo en hún var gefin út árið 2008 og hefur fengið fjölda verðlauna og viðurkenninga. Þarna kvað við svolítið nýjan (líka kannski pínu grámóskulegan) tón í þessari seríu en sagan fjallar um Sval og ævintýri hans í byrjun Seinni heimsstyrjaldarinnar og meðal annars hvernig þeir Valur kynntust. Margar vísanir eru í Tinna bækurnar í þessari sögu en Bravo er mikill aðdáandi þeirra bóka.
  • 5) Næsta bók heitir Le Groom Vert-de-Gris (Á valdi kakkalakkanna) og er númer fimm í ritröðinni Série Le Spirou de... Handritið er eftir Yann Pennetier en Olivier Schwartz teiknaði söguna sem kom út árið 2009. Aftur er Síðari heimsstyrjöldin sögusviðið en þó á allt annan hátt en í Le Journal d'un ingénu. Félagarnir Svalur og Valur fá báðir alveg ný og ólík hlutverk í bókinni en þar leika þeir stóra rullu gegn þýska hernámsliðinu í Brussel. Valur sem sveimhuga glaumgosi en Svalur sem njósnari andspyrnuhreyfingarinnar. Í bókinni má finna fullt af vísunum í aðrar þekktar, belgískar myndasöguseríur en sagan birtist á íslensku í myndasögublaðinu Neo Blek árið 2011.
  • 6) Sjötta bókin Panique en Atlantique (Uppnám á Atlandshafi) frá árinu 2010 er eftir þá Lewis Trondheim og Fabrice Parme en sú saga er mjög ólík öllum hinum bókunum í seríunni hvað teiknistíl varðar. Þarna er eiginlega um að ræða Svalur og Valur í einhvers konar Ren & Stimpy stíl. Sagan gerist að miklu leyti á skemmtiferðaskipi og prófessor Sprtschk, sem margir muna eftir bókinni úr Le voyageur du Mésozoïque í upprunalegu seríunni, kemur meðal annars við sögu.
  • 7) Sagan La Femme léopard (Hlébarðastúlkan) er sú sjöunda í seríunni en fjögur ár voru þarna liðin frá því næsta saga á undan kom út. Sagan er eftir þá Yann og Schwartz og er sjálfstætt framhald af sögunni Le Groom Vert-de-Gris sem þeir höfðu gert fimm árum áður. Enn er sögusviðið Brussel en að þessu sinni skömmu eftir að Síðari heimsstyrjöldinni lauk. Aftur fara höfundarnir þá leið að tengja þekktar belgískar myndasöguseríur við sögu sína en að þessu sinni eru það mest Tinna bækurnar sem vísað er í. 
  • 8) La Grosse tête (Stórhöfði) er áttunda bókin í bókaflokknum en hún kom út árið 2015. Handritshöfundarnir Makyo (Pierre Fournier) og Toldac og teiknarinn Téhem gerðu þessa sögu en kápa bókarinnar er augljós vísun í Sval og Val bókina La Mauvaise tête eftir Franquin, frá árinu 1957, sem er í uppáhaldi hjá mörgum en hefur ekki enn komið út á íslensku.
  • 9) Og enn eru fetaðar nýjar slóðir í níundu sögu seríunnar. Bókin Fantasio se marie (Valur í hnapphelduna) frá árinu 2016 er að öllu leyti eftir Belgíumanninn Benoit Feroumont og óhætt er að segja að þar kveði við algjörlega nýjan tón. Brúðkaup Vals, móðir Svals og galdrar eru meðal þess sem kemur við sögu Fantasio se marie en margir vilja líka meina að bókin sé ákaflega feminísk.
  • 10) Þetta sama ár 2016 kom einnig út tíunda bókin La Lumière de Bornéo (Ljósið frá Bornéo) eftir Frank Pé og Ziorou og enn á ný kjósa höfundarnir að leyfa viðfangsefninu að fara út á enn eina ystu brúnina. Svalur er sestur í helgan stein og hefur snúið sér að málun og garðyrkju en auðvitað gengur slík slökun ekki til lengdar. Sagan er mjög falleg á allan hátt enda lituð af umhverfisvernd og hefur til að mynda hlotið verðlaun úr þeirri átt. Bókin er með fullt af ýmsum vísunum úr upprunalegu seríunni.
  • 11) Ellefta saga seríunnar Le Maître des hosties noires (Meistari svartagaldursins) sem kom út árið 2017 er þriðja bók þeirra Yann og Schwartz í bókaflokknum en hún er beint framhald bókarinnar La Femme léopard. Enn fara þeir félagar þá leið að vísa í aðrar myndasöguseríur frá Belgíu og að þessu sinni einblína þeir á margar af sögupersónum Hergés.
  • 12) Tólfta bókin í seríunni kom líka út árið 2017 en sú saga er eftir handritshöfundinn Yves Sente og listamanninn Laurent Verron og nefnist Il s'appelait Ptirou (Hann var kallaður Ptirou). Grunnhugmyndin að þessari bók byggir á upprunalegu fyrirmynd skaparans Rob-Vel að Sval en sagan fjallar því ekki beint um hann.  Þessi bók er mjög góð og, að mati SVEPPAGREIFANS, sú saga í seríunni sem er hvað flottust teiknuð.
  • 13) Fondation Z (Grunnur Z) er þrettánda bókin í Série Le Spirou de... og kom út vorið 2018. Handritið að sögunni er eftir Denis-Pierre Filippi og Fabrice Lebeault sá um teikningarnar. Hér koma við sögu gamlir kunningjar eins og Zorglúbb og Sammi frændi en sagan er framúrstefnulegur vísindaskáldskapur í þróaðri kantinum þar sem geimverur og fleira framandi kemur við sögu. Einhvers konar Svalur í Sci-Fi. Bókin er að sögn mjög flott og forvitnileg en bara engin Sval og Val bók.
  • 14) Og nýjasta afurð þessarar hliðarseríu heitir L'espoir malgré tout og er eftir Émile Bravo. Sagan kom út október 2018 og er sjálfstætt framhald af Le Journal d'un ingénu en höfundurinn er búinn að teikna um 330 blaðsíðna framhald sem stendur til að gefa út í fjórum bindum á næstu tveimur árum. Þarna heldur Bravo áfram að spinna þeim Sval og Val saman við hernámsárin í Belgíu og hann gleymir ekki að viðhalda Tinna tengingunum úr fyrstu sögunni. SVEPPAGREIFINN getur ekki beðið eftir að fá þessa bók (og auðvitað allar framhaldsbækurnar fjórar) í hendurnar en líklega verður þó ekki hægt að kveða upp endanlega dóm um þennan hluta seríunnar fyrr en síðasta heftið er komið út.
En óhætt er að segja að bækurnar fjórtán séu jafn ólíkar og þær eru margar og það er einungis í framhaldssögum Yann og Schwartz annars vegar og Émile Bravo hins vegar þar sem einhverja samsvörun má finna. Allar hinar sögur seríunnar fara í raun hver í sína áttina bæði hvað varðar efni og stíl en heilt yfir er þarna um að ræða frábæran hóp listamanna með mismunandi smekk og áherslur. SVEPPAGREIFINN hefur á undanförnum árum verið að dunda sér við að eignast þessar bækur og hefur verið duglegur við að minnast á það hér, á Hrakförum og heimskupörum, lesendum eflaust til hinnar mestu leiðinda og armæðu. Hann er nú þegar orðinn svo vel búinn að hafa eignast átta bækur af þeim fjórtán sem komið hafa út í seríunni. Sjö af þessum bókum eru á þýsku og ein á frönsku en mikið mun SVEPPAGREIFINN gleðjast ef þessar bækur munu einhvern tímann verða gefnar út á íslensku. Hann reyndar hvorki talar né les reiprennandi þýsku en myndasögur eru nú einu sinni þannig gerðar að tiltölulega auðvelt er að rekja sig áfram eftir myndmálinu þar sem þýskukunnáttunni sleppir. Þá hjálpar það mikið að vita söguþráðinn nokkurn veginn fyrirfram, hafa yfir svolítilli þrjósku og þolinmæði að ráða, hafa Google Translate á hliðarlínunni og ekki skemmir að eiga eiginkonu sem talar lýtarlaust bæði þýsku og frönsku. Þegar svo er háttað eru SVEPPAGREIFANUM ansi margar leiðir færar í myndasöguheiminum.
Og úr því að SVEPPAGREIFINN er byrjaður að fjalla aðeins um ævintýri Svals er ekki úr vegi að velta sér aðeins upp úr upprunalegu seríunni og framtíð hennar. Eins og áður var vikið að hefur orðið mikill samdráttur í sölu teiknimyndasagna og Sval og Val bækurnar hjá Dupuis útgáfunni eru þar engin undantekning. Nýjasta sagan í bókaflokknum La Colère du Marsupilami (Hefnd Gormsins) eftir þá Yoann og Wehlmann hefur ekki selst í nema um 60.000 eintökum á meðan Sval og Val bækurnar voru að seljast í 120-150.000 eintökum á níunda áratuginum. Á sama tíma hefur heyrst að Le Journal d'un ingénu eftir Émile Bravo úr hliðarseríunni hafi selst í um 100.000 eintökum. Það er því eðlilegt að Dupuis hugsi sinn gang. Upprunalegu Sval og Val bækurnar hafa alltaf verið hugsaðar fyrir börn og unglinga en sá aldurshópur er hreinlega alveg hættur að kaupa þessar bækur. Töluverður hringlandaháttur hefur verið hjá útgáfunni varðandi seríuna að undanförnu og virðast stjórnendur þar á heimili ekki vera hreinlega alveg með framhald hennar á hreinu. Til stóð að 56. hefðbundna Sval og Val bókin (La Dernière Aventure de Spirou) kæmi út í október 2018 en enn hefur sú bók þó ekki litið dagsins ljós. Í þessari enn óútkomnu bók mun vera að finna samansafn af stuttum sögum en sú fyrsta af þeim nefnist Boulevard du Crépuscule og birtist í SPIROU teiknimyndatímaritinu í lok maí 2018. Spurningar hafa því vaknað um hvort að dagar hinnar upprunalegu seríu um Sval og Val séu taldir eða hvort hún hafi hreinlega verið sett aðeins á bið. Sú umræða hefur svo sem komið upp áður. Í gegnum tíðina hefur nokkrum sinnum verið gert alveg tveggja til þriggja ára hlé á milli bóka og frá síðustu bók Tome og Janry og til fyrstu bókar Morvan og Munuera liðu til dæmis sex ár.
Í einhverri viðleitni sinni við að breyta til og bjarga þeim Sval og Val hefur Dupuis nú tilkynnt um nýjan bókaflokk um þá félaga sem ætlunin er að höfði til ungs fólks. Þarna er um að ræða aðra sjálfstæða hliðarseríu sem nefnist Supergroom og fjallar um hvernig þeir félagar pluma sig í amerískum ofurhetjustíl. Þessi nýja sería hefur jafnvel verið nefnd í gríni "Hinir belgísku X-man" en sambærilegar myndasögur (til dæmis frá MARVEL) hafa aldrei slegið almennilega í gegn á belgísk/franska málsvæðinu. Hugmyndin er því að gera svolítið grín að slíkum myndasögum. Eins og áður segir er þarna á ferðinni eins konar ofurhetjusögur, í anda amerískra hetjusagna, þar sem hinn grímuklæddi Svalur sinnir tilfallandi verkefnum sínum í hefðbundnum en fyndnum ofurhetjustíl. Þeir Yoann og Vehlmann hafa verið að vinna að þessu verkefni en það tengist einnig 80 ára afmæli Svals sem haldið var upp á á síðasta ári. Einhverjar hugmyndir voru jafnvel um að bækurnar úr seríunum kæmu út til skiptis, ein úr upprunalegu seríunni og ein úr Supergroom, annað hvert ár en sú hugmynd ku vera dottin upp fyrir. Forsmekkinn að þessari nýju hliðarseríu má sjá í bókinni Les folles aventures de Spirou sem Dupuis útgáfan sendi frá sér árið 2017. SVEPPAGREIFINN minntist lítillega á þessa bók í færslu fyrir tæplega ári síðan en í Les folles aventures de Spirou má finna safn stuttra sagna um Sval og Val sem þeir Yoann og Wehlmann höfðu verið að dunda sér við að semja áður en þeir tóku yfir aðalseríuna. Tvær af sögunum sex sem eru í bókinni tengjast þessari Supergroom seríu.
Þarna er um að ræða algjörlega nýja nálgun á Sval og Val og líklega þarf að leita allt aftur til tíma Morvan og Munuera, með Manga tilraunina sína, til að finna sambærileg straumhvörf á teiknistíl sagnanna þótt ýmislegt hafi reyndar gengið á í teiknistílum hinnar hliðarseríunnar. Gert er ráð fyrir að Supergroom sögurnar verði ekki gefnar út í hinu hefðbundna belgísk/franska bókaformasniði heldur verði þær í heldur minna broti og þykkari eða um 80 blaðsíður að lengd. Yoann og Vehlmann hafa verið að skemmta sér í nokkurn tíma að þessum nýju myndasögum og svo virðist sem að ekki standi til að neinir aðrir listamenn komi að þeim - í bili að minnsta kosti. Hér er um að ræða þrjár sögur, alla vega til að byrja með, og áætlað hafði verið að fyrsta bókin í Supergroom kæmi út í janúar 2019 og hinar tvær sögurnar í eðlilegu framhaldi eftir birtingu þeirra í SPIROU. Áðurnefndur hringlandaháttur Dupuis útgáfunnar hefur þó gert það að verkum að enn bólar lítið á bókum úr þessari seríu.

5. apríl 2019

105. VIGGÓFÓNNINN ALRÆMDI

Í færslu þessarar viku er komið að efni sem er SVEPPAGREIFANUM alveg sérstaklega hugleikið enda tengist það hinum stórkostlega bókaflokki um Viggó viðutan. Maður fær það nefnilega á tilfinninguna að allt sem André Franquin, höfundur Viggó bókanna, kom nærri hafi orðið að fjársjóði. Að þessu sinni erum við að sjálfsögðu að tala um hið alræmda strengjahljóðfæri Viggófóninn eða Steinaldarhörpuna eins og gripurinn hefur einnig verið nefndur í íslenskri þýðingu. Það má reyndar líklega alveg deila um hvort að um hljóðfæri sé að ræða en sennilega mætti líka alveg færa rök fyrir einhvers konar annarri skilgreiningu á fyrirbærinu. En hugmyndina að Viggófóninum fékk Franquin frá sérstakri Afríku-hörpu sem var til sýnis á Hinu Konunglega Mið Afríku safni í Tervuren (hluti af Brussel) í Belgíu. Á frummálinu franska nefnist hljóðfærið Gaffophone og kom í fyrsta sinn fyrir í Viggó brandara Franquins númer 449. Sá brandari birtist fyrst á íslensku í bókinni Viggó bregður á leik sem bókaútgáfan Iðunn sendi frá sér árið 1982.
Við fyrstu kynni var Viggófónninn tiltölulega sakleysislegur á að líta þó hann sé reyndar í stærri kantinum en virtist þó ekki vera sá skaðræðisgripur sem hann í raun er. Útlitslega ber verkfærið það með sér að vera blanda af strengja- og ásláttarhljóðfæri og hugsanlega einnig blásturshljóðfæri en þó hefur það ekki sést í meðförum Viggós öðruvísi en sem strengjahljóðfæri. Það er frekar óljóst úr hverju hljóðfærið er smíðað en hinn samanspennti bogi sem heldur strengjunum átta strekktum er gerður úr níðsterkri og sveigðri trjágrein. Sú staðreynd kemur alveg skilmerkilega fram í brandara númer 467, sem margir muna eftir, þar sem Valur tekur það til bragðs að klippa í sundur strengina með klípitöng - hvern af öðrum. Hlutverk strekktu trumbuskinnanna á hliðunum er óljós en þaðan kemur ágiskun SVEPPAGREIFANS um slagverkshluta hljóðfærisins. Holur belgurinn á svo líklega að magna upp hljóðbylgjurnar alræmdu sem strengirnir kalla fram og hleypa þeim út um vítt blástursopið með virkilega afgerandi afleiðingum. Í upprunalegu frönsku útgáfunni af textanum hér fyrir ofan lætur Viggó hafa það eftir sér að grundvallarhugmynd hans um hljóðfærið væri einföld, að skapa titring líkt og í þrumuveðri og með hámarks ónæði. Líklega er óhætt að segja að þau markmið hafi gengið upp.
Augljóslega ber Viggófónninn það með sér að gefa frá sér uuhh... frekar óþægileg hljóð en samt virðist það þó helst víbringurinn af hljóðbylgjunum sem gerir hljóðfærið að því skaðræðistóli sem það er. Afleiðingar hljóðdæmis þessa fyrsta brandara Franquins um Viggófóninn eru þó tiltölulega meinlausar ef tekið er mið af því sem seinna kom fram. Brotin múrhúð úr loftinu af hæðinni fyrir neðan er til dæmis líklega alls ekkert svo slæmt.
Þessi fyrsti brandari birtist í blaði númer 1508 í belgíska myndasögutímaritinu SPIROU þann 9. mars árið 1967 og í rauninni ætlaði Franquin í fyrstu aðeins að teikna tvo eða þrjá slíka um fyrirbærið. Samkvæmt því kemur Viggófónninn þannig tiltölulega seint til sögunnar. Brandarar Franquins um Viggófóninn urðu reyndar heldur fleiri en í heildina urðu þeir samt ekki nema um tuttugu talsins, sem kemur SVEPPAGREIFANUM nokkuð á óvart því hann taldi þá hafa verið töluvert fleiri. Átta þeirra má sjá í bókinni Viggó bregður á leik en stærstur hluti Viggófóns-brandaranna hefur komið út í íslensku útgáfunum. Fáeinir stakir brandarar eða myndir, þar sem hljóðfærið alræmda kemur við sögu, mátti einnig finna í nokkrum tölublöðum SPIROU á þessum árum og í október árið 1967 birtist líka frábær mynd með þeim Viggó, ungfrú Jóku og Viggófóninum á forsíðu tímaritsins. Það varð reyndar í eina skiptið sem fyrirbærið sást þar. Samkvæmt myndinni var því augljóslega einnig hægt að nota hljóðfærið til angurværari verkefna því ungfrú Jóka virðist njóta augnabliksins til fulls og hugsa eitthvað á þá leið, "að því meira sem tónlistin hans leitar upp til hennar - því meira finnst henni hún dragast að Viggó". Ákaflega rómantískt alveg.
Flestir eiga þeir Viggófóns-brandararnir það sameiginlegt að fjalla um afleiðingar þeirra hamfara eða tortíminga sem óhljóð fyrirbærisins skapar. En sumir eru reyndar líka um þær örvæntingafullu aðgerðir sem samstarfsfólk Viggós grípur til við að reyna að koma í veg fyrir komandi hamfarir. Og það eru eðlileg viðbrögð. Samstarfsmenn Viggós vita ætíð hvert stefnir þegar Viggófónninn er annars vegar. Fyrirbærið á nefnilega meira skylt við stórhættulegt hernaðartæki sem beitir höggbylgjum en frumstætt, heimasmíðað hljóðfæri. Og útlitslega vekur það jafnan nokkra furðu.
Sjálfur áttar Viggó sig ekki almennilega á tortímingarmætti hljóðfærisins og er alls ófeiminn við að feta sig áfram við sköpun einhvers sem oftar en ekki á lítið skylt við tónlist. Sú tilraunastarfsemi fer fram jafnt innan- sem utandyra og afleiðingar eru jafn fjölbreytilegar eins og þær eru margar. Eðlilega eru vandamálin innanhúss tengd þröngum rýmum og óþarflega nálægum veggjum. Þess konar aðstæður henta nefnilega yfirleitt ekki til þeirra tegunda tónlistaflutnings sem varpar þungum hljóðbylgjum frá sér. En utanhúss eru vandamálin af öðrum meiði. Í Viggó brandara Franquins númer 451 frá árinu 1967 kemur til dæmis mjög skilvirknislega fram að það sé ekki ráðlagt að freistast til að prófa að spila á fyrirbærið á palli vörubíls sem er á ferð.
Áhrif Viggófónsins eru svo óendanlega víðtæk að það hálfa væri nóg. Vörubílsgreyið liðast hreinlega niður í frumeindir sínar en alltaf er samt sjálft hljóðfærið jafnheilt þrátt fyrir þann eyðileggingarmátt sem það býr yfir. Það er sterklega byggt og fyrirbærið því að öllu leyti augljóslega stórhættulegt öllu umhverfi sínu. Í bókinni Viggó - Vikadrengur hjá Val má sjá brandara Franquins, númer 491 frá árinu 1967, þar sem jafnvel lítil og nákvæm eftirlíking af Viggófóninum, sem lesandi og aðdáandi Viggós sendi honum, virkar alveg á sama hátt og frumgerðin.
Nokkrir brandarar Franquins um Viggófóninn sem gerast utandyra eru töluvert eftirminnilegir. Margir lesendur bókanna muna eflaust eftir því þegar frosnir rafmagns- og símastaurar losnuðu upp og hófu að dansa í snjónum af völdum höggbylgja tækisins. Þann brandara má sjá í bókinni Viggó bregður á leik og er mörgum minnisstæður. Notkun hljóðfærisins úti við er því augljóslega stórlega varasöm og getur haft margvíslegar og ófyrirsjáanlegar afleiðingar. Þannig hentar Viggófónninn til dæmis engan veginn vel til notkunar í fjalllendi þar sem hætta gæti hugsanlega verið á snjóflóðum. Afleiðingar þess er til dæmis hægt að sjá í brandara númer 552 frá árinu 1970 og birtist í bókinni Viggó - Leikið lausum hala. 
Löngu síðar kom reyndar svolítið babb í bátinn varðandi þennan brandara. Tveir svissneskir vísindamenn, þeir Benjamin Reuter og Jürg Schweizer frá Snjóflóðasetrinu í Davos, greindu frá því að hljóðbylgjur þær sem Viggófónninn gæfi frá sér væru reyndar engan veginn nægilega öflugar til að koma af stað slíkum hamförum sem snjóflóð eru. Þeir ættu nú að vita það með alla Alpana sína. Til að geta framkallað slíkan kraft þyrfti um það bil hundrað sinnum meiri þrýsting. Það að koma af stað snjóflóði með kraftmiklu hljóðfæri er því með öllu óframkvæmanlegt - jafnvel þó það sé Viggófónn. En brandarinn er góður. Hergé hafði einmitt fallið í sambærilega gildru með hnerra Kolbeins kafteins, í Tinna bókinni um Fangana í Sólhofinu, rúmlega tuttugu árum fyrr.
Í SPIROU blaði númer 1559 sem kom út þann 29. febrúar árið 1968 var efnt til samkeppni, á meðal lesenda SPIROU, um smíði Viggófóns í hlutföllunum 1:1. Með öðrum orðum, þarna var sem sagt um að ræða keppni um að smíða fyrirbærið í fullri stærð og á þann hátt að það virkaði. Og verðlaunin voru ekki af verra taginu. Bíll Viggós, eða réttara sagt eftirmynd hans, var í boði fyrir þann aðila sem best tækist til við að smíða alvöru Viggófón. Þarna var um að ræða eldgamlan Fíat 509 sem Dupuis útgáfan hafði orðið sér út um, gert upp og málað í réttum litum. En meira um bíl Viggós má lesa hér. Mikill áhugi var á þessari samkeppni á meðal lesenda blaðsins og þó nokkuð margar útfærslur bárust dómnefndinni. Ein þeirra, sem vóg næstum 130 kíló, var til dæmis send með lest til Belgíu frá Hollandi en önnur útfærsla fékk einnig ansi mikla athygli fyrir að vera ekið um götur Parísar á þaki bíls - auðvitað í anda Viggós. Hvorugt verkefnanna vann reyndar samkeppnina en síðarnefnda útfærslan vakti athygli löngu seinna eftir að gömul fjölskyldufilma af athæfinu var sett inn á Internetið góða.
Eins og áður segir barst mikill fjöldi Viggófóna til dómnefndarinnar en því miður hefur ekki varðveist mikið af þeim fjölda hugmynda sem komu fram í þessari keppni. Hér fyrir neðan má þó finna skýrari mynd af þeirri útfærslu hljóðfærisins sem fram kemur í myndbandinu hér að ofan. Þessi Viggófónn lenti í þriðja sætinu og er eftir franska bræður að nafni Yves og Luc Lebrun.
Því miður fann SVEPPAGREIFINN ekki neinar ljósmyndir af þeim viðfangsefnum sem lentu í tveimur efstu sætunum en lesendum til fróðleiks hlaut Jacques Simon fyrsta sætið og Hermo dal Corso lenti í því öðru. Það hefði óneitanlega verið fræðandi að fá að sjá myndir af þeirra útfærslum. Og að sjálfsögðu hefur Viggófónninn margsinnis verið smíðaður aftur eftir þessa uppákomu. Í tilefni af 60 ára afmælis Viggós árið 2017 var til dæmis efnt til tónleika þar sem ýmsar tegundir af frumstæðum hljóðfærum voru notaðar við flutninginn og þar var að sjálfsögðu sérsmíðaður Viggófónn í aðalhlutverkinu. Sá flutningur vakti það mikla athygli að síðar hefur verið efnt reglulega til sambærilegra viðburða víða um Evópu. Líklega er þó Viggófónninn skemmtilegri í myndasögunum þar sem lesandinn getur látið ímyndunaraflið meira ráða ferðinni.
SVEPPAGREIFINN á alla vega erfitt að ímynda sér það að hann hefði þolinmæði til að sitja heila tónleika undir dulbúnum uppákomum frumlegra nútímatónskálda.
En það er best að ljúka þessu með því að minnast aðeins á það að auðvitað hefur verið gefin út bók með samansafni af tónlistaflutningsbröndurum Viggós. Þar má meðal annars finna alla brandarana þar sem Viggófónninn kemur við sögu en einnig fjöldi annarra sem lesendur kannast eflaust við. Margir muna eftir nokkrum mismunandi bröndurum með Viggó þar sem blásturshljóðfæri koma við sögu en einnig má minnast á eftirminnilegt fiðluatriði með Val og svo spilar Viggó auðvitað svolítið á gítar. Bók þessi heitir Lagaffe en musique og var gefin út af Marsu Production útgáfunni árið 2012. Í bókinni er einnig ýmislegt fróðlegt aukaefni um sögu þessara sígildu brandara, skemmtilegar hugleiðingar og fleira mjög áhugavert aukaefni.