20. júlí 2018

68. TINNI Á FRAMANDI TUNGUM

SVEPPAGREIFINN hefur verið að dunda sér við að uppgötva að Tinna bækurnar eru töluvert víðförlari en hann hafði grunað. Við þekkjum það hvernig Tinni barst til Íslands árið 1971 og að bækurnar hafa verið að koma út á hinum Norðurlöndunum allt frá því í byrjun sjöunda áratug síðustu aldar. En Færeyingar hafa líka gefið út Tinna. Þeir eyjaskeggjar búa svo sem ekki yfir mikilli myndasöguútgáfuhefð en af því sem við Íslendingar helst þekkjum, og þeir voru að gefa út, má nefna þá Rasmus Tøppur (Rassmus Klump), Valiant prinsur (Prins Valíant) og Valhøll (Goðheimabækurnar). Bókaforlagið Dropin var reyndar ekkert sérstaklega stórtækt með Upplivingar Tintins á færeyska myndasögumarkaðnum en gáfu þó út tvær bækur. Hin gátuføra stjørnan (Dularfulla stjarnan) kom út árið 1987 og Tignarstavur Ottokars (Veldissproti Ottokars) 1988 en bækurnar voru þýddar úr dönsku af þeim Dánjal Jákup Jørgensen og Eyðun Svabo Samuelsen.
SVEPPAGREIFINN hefur svo sem ekki kynnst sér það neitt rækilega en leiða má líkum að því að færeyska upplagið (bara þessi eina útgáfa) sé eitt það allra minnsta sem gefið hefur verið út af Tinna enda eru eyjaskeggjar ekki nema rétt rúmlega 50.000 talsins. Í það minnsta hljóta færeysk eintök af Tinna bókunum að vera gríðarlega eftirsótt af söfnurum út um allan heim. Og úr því að SVEPPAGREIFINN er að grúska aðeins í Skandinaviskum teiknimyndasögum er ekki úr vegi að kíkja aðeins á finnsku útgáfurnar af Tinna en þar má finna nokkuð skemmtilega og framandi tungubrjóta. Eldflaugastöðin er gott dæmi um slíkt en á finnsku heitir bókin hvorki meira né minna en Päämääränä kuu. Ansi mörg ä þarna. Það er líklega ekki á allra færi að lesa þennan titil skammlaust án tilhlýðilegrar leiðsagnar. En myndrænt lítur hann alveg hreint frábærlega út á bókarkápunni. 
Fyrir flesta er Päämääränä kuu titillinn því væntanlega gjörsamlega óskiljanlegur en samkvæmt upplýsingum SVEPPAGREIFANS mun nafn bókarinnar á finnsku þýða Ferðin til tunglsins (sem er reyndar meira í ætt við bók Jules Verne) og er miklu nær upprunalega titlinum Objectif Lune. Á sama hátt má telja líklegt að íslensku titlarnir á Tinna bókunum séu einnig afskaplega framandlegir í augum þeirra sem ekki þekkja. Annars er gaman að geta þess að Tinna bækurnar eru mjög vinsælar í Finnlandi og þar er heilmikið af vel fróðum Tinnafræðingum sem láta ljós sitt skína á hinum ýmsu spjall- og vefsíðum.

12. júlí 2018

67. UNGFRÚ JÓGA OG VIGGÓ Í NÝJU LJÓSI

Það er kannski rétt, svona í byrjun þessarar færslu, að vara þá við fyrirfram sem kynnu að vera eitthvað viðkvæmir fyrir svolítið nöktu fólki. SVEPPAGREIFINN hefur svo sem ekkert verið að skilgreina þessa síðu sína fyrir neina sérstaka markhópa en hann á ekki von á því að margir undir 18 ára aldri séu að villast hérna inn. En alla vega ... ef einhverjir slíkir, sem og viðkvæmir eða hneykslunargjarnir, eru að skoða Hrakfarir og heimskupör þá er búið að vara þá við.
Teiknimyndasögurnar um Viggó viðutan eru gríðarlega vinsælar og að mati SVEPPAGREIFANS líklega eitthvert allra skemmtilegasta efnið sem belgísk/franska myndasöguflóran gaf af sér. Það er ekki síst að þakka höfundinum, listamanninum frábæra, André Franquin. Þessar myndasögur skiluðu af sér ógrynni frábærra aukapersóna og SVEPPAGREIFINN fjallaði meira að segja um eina þeirra, herra Seðlan, fyrir ekki svo löngu síðan. Franquin var algjör snillingur í að skapa persónur með karaktereinkenni sem lesandinn átti auðvelt með að muna eftir. Ein þessara aukapersóna stendur aðalsöguhetjunni, Viggó sjálfum, nær en nokkur annar. Þar er að sjálfsögðu um að ræða hina aðdáunarfullu, óbilandi trúföstu, meðvirku og hrekklausu ungfrú Jóku. En eins og langflestar persónur bókanna um Viggó viðutan starfar ungfrú Jóka á tímaritinu SVAL en hefur auk þess, í tímans rás, smám saman orðið að unnustu aðalpersónunnar.
Ungfrú Jóka kom fyrst fyrir í Viggó brandara númer 224, í SPIROU blaði númer 1283, sem kom út þann 15. nóvember árið 1962. Á þeim tíma var Franquin búinn að þróa þann ákveðna kjarna starfsmanna skrifstofunnar sem starfaði hjá tímaritinu SVAL og einhverjar hinna kvenpersónanna í brandaranum höfðu birst áður. Þennan brandara teiknaði Franquin er hápunktur ferils hans var að nálgast og stíllega hafði Valur til dæmis þá þegar fengið sitt endanlega útlit. Útlit ungfrú Jóku átti hins vegar eftir að þróast töluvert næstu árin og ekki síður hlutverk hennar í myndasögunum. Margir þekkja væntanlega þennan brandara en í íslensku útgáfunum kemur hann fyrir á blaðsíðu 24 í bókinni Gengið af göflunum sem kom út hjá Froski útgáfu árið 2015.
Ungfrú Jóka þótti reyndar ekki mjög aðlaðandi í fyrstu og einnig vildu margir (þar á meðal Franquin sjálfur) meina að hún hefði jafnvel á einhvern hátt verið óþolandi. Hún var kannski ekki ófríð en ástæða þess að Franquin ákvað að hafa hana bæði rauðhærða, með gleraugu og auk þess frekar ólögulega í vextinum, var væntanlega sú að hún myndi henta brandaranum betur. Í honum valsar Viggó um ritstjórnarskrifstofuna og leitar að hentugri stúlku til að deila með hestabúningi sínum. Það eitt hljómar reyndar svolítið afbrigðilega en er reyndar fullkomlega eðlilegt þegar tillit er tekið til afreka aðalsöguhetjunnar hjá tímaritinu SVAL og í rauninni allt sem þar fer fram. Og það er ekki fyrr en ungfrú Jóka birtist sem það hýrnar yfir honum og hún hentar brandaranum ágætlega. Líklega var því ekki endilega gert ráð fyrir að hún ætti eftir að fá stærra hlutverk í seríunni.
Sjálfsagt tók það Franquin einhvern tíma að átta sig á möguleikunum með persónuna og líklega var hún upphaflega ekki hugsuð sem unnusta Viggós. En það kom tiltölulega fljótlega fram að einhverjar tilfinningar bæri hún til hans sem síðan þróuðust með tímanum í að því er virðist gagnkvæma ást. Á sama tíma breyttist hún líka í útliti og smám saman, og áður en lesendur áttuðu sig almennilega á, var hún orðin að aðlaðandi (kvenlegri en áður) kynveru. SVEPPAGREIFINN hefur jafnvel rekist á pervertskar athugasemdir netverja á erlendum spjallsíðum sem hafa játað ást sína á henni á einhvern hátt. Í bókunum virðist þó aldrei sem að um raunverulegt ástarsamband á milli þeirra sé að ræða og oftar en ekki hefur verið talað um platónska ást þeirra á milli.
Sem fyrr segir mátti fljótlega skynja einhvers konar tilfinningar sem túlka mættu sem aðdáun hennar til Viggós. Líklega áttu þær tilfinningar þó fremur að sýna karakter hennar almennt en þær einkenndust jafnan af óframfærni og feimni. Í fyrstu birtist ungfrú Jóka nefnilega ekki í myndasögunum öðruvísi en roðnandi og taugaveiklislega tvístígandi. Snemma breyttist það þó í augljósa ást hennar til Viggós og fljótlega þróast það út í að hún sér ekki sólina fyrir honum. Hún ver allar hans gjörðir og afglöp og fer engan veginn leynt með aðdáun sína og þá endalausu trú sem hún hefur á hæfileikum hans.
Viggó sjálfur er hins vegar öllu hægverskari í aðgerðum sínum gagnvart Jóku og ber ekki tilfinningar sínar jafn vel á borð og hún. Hans sjáanlega framlag til sambandsins byggist meira á vingjarnlegum stuðningi og smjaðri. En lesendur geta þó fylgst með innstu hugarheimum Viggós þegar draumaveröld hans nær yfirhöndinni á góðum hvíldarstundum. Í bókinni Viggó hinn ósigrandi (á blaðsíðu 38, 39 og 42) má til dæmis sjá hvernig aðalsöguhetjan bjargar draumadrottningunni Jóku úr bráðum skipsskaða, berst við hákarla henni til varnar og þau eyða að lokum saman rómantískum stundum á eyðieyju.
Í seinni tíð eru þau reyndar orðin heldur nánari en þó aldrei þannig að einhver áberandi kynferðisleg spenna sé á milli þeirra. Enda hefði slíkt aldrei þótt viðeigandi í þeim teiknimyndasögum sem voru ætlaðar börnum og komu frá belgísk/franska málsvæðinu. Auðvitað voru gefnar út eitthvað af myndasögum á þeim tíma sem höfðu að geyma erótískan boðskap en markhópurinn fyrir þær sögur voru eingöngu fullorðið fólk. Í bókum Franquins var aldrei um neitt slíkt að ræða. Í dag er ungfrú Jóka það mikilvægur hluti af Viggó og bókunum um hann að meira að segja hefur verið gefin hefur verið út sérstök útgáfa, L'amour de Lagaffe, með úrvali brandara með þeim skötuhjúunum.
En í lok ársins 2008 breyttist allt. Á síðasta degi ársins birtist í franska tímaritinu Siné Hebdo óvænt og djörf síða af ansi kunnuglegu fólki í afskaplega framandi aðstæðum. Þarna var um að ræða samtals sjö litlar myndir eða skissur af þeim turtildúfunum Viggó og ungfrú Jóku þar sem þau sjást í ýmsum vafasömum eða öllu heldur fremur óhefðbundum athöfnum. Alla vega óhefðbundnum ef allt eðlilegt mið er tekið af teiknimyndasögum um Viggó viðutan. Og neðst á síðunni mátti meira að segja sjá nafn Franquins skrifað undir með hans eigin rithönd. Eftir þessa nýju og óvæntu sýn á uppáhalds teiknimyndapersónu tugþúsunda aðdáenda um alla Evrópu varð heimurinn aldrei samur aftur.
Sagan segir frá því að Loup nokkur hafi boðið tímaritinu afrit af þessari einstöku pappírsörk til birtingar. Örkinni hafi honum áskotnast seint á 8. áratug síðustu aldar (þá væntanlega í kringum árið 1978) og Siné Hebdo birti hana síðan í 17. tölublaði sínu þann 31. desember árið 2008. Ekki er reyndar alveg staðfest um hvaða Loup var að ræða en líklega er þarna verið að tala um franska listamanninn og myndasögufræðinginn Jean-Jacques Loup. En hann var helst þekktur fyrir flóknar og skemmtilegar myndir sem helst mætti líkja við teikningar argentínska listamannsins Mordillo. Jean-Jacques Loup starfaði sjálfur eitthvað fyrir tímaritið Siné Hebdo en margir kannast eflaust við vinsælar teikningar hans sem til dæmis má finna á púsluspilum og fást meðal annars hér á landi. Siné Hebdo varð reyndar ekki langlíft blað og varð gjaldþrota stuttu seinna en Jean-Jacques Loup, sem fæddist árið 1936, lést árið 2015.

Þetta einstæða verk er í formi pappírsarkar (líklega í stærð A3) en efst á því mátti lesa þennan handskrifaða texta eftir Loup. Eða ... reyndar má reikna með að Loup hafi nú ekki tekið upp á því að skrifa hann beint á hið verðmæta blað, heldur hafi það verið fótósjoppað inn á myndina í tímaritinu, en skilaboð hans litu alla vega svona út.
En í megindráttum er íslenska þýðingin á textanum eftirfarandi:
Fyrir 30 árum fékk ég að gista hjá Franquin í Brussel. Á teikniborðinu hans lágu þessar undraverðu skissur en ég féll fyrir þeim og sagði það við hann. Og nokkrum dögum síðar, í París, kom hann með þær til mín og sagði glettinn við mig, "Ég merkti þér þær, vegna þess að það kæmi mér á óvart ef þær yrðu einhvern tímann gefnar út." Sá dagur er kominn og þessari sérstöku gjöf deili ég nú með ykkur ...                                                                                                                                                                  Loup
Ekki eru allir á eitt sáttir um uppruna plaggsins og blendnar skoðanir eru um það bæði á meðal áhugamanna og sérfræðinga. Einhverjir þeirra vilja meina að um fölsun sé að ræða og hefur nafn franska listamannsins Roger Brunel meðal annars verið nefnt í því tilliti. Hann er kunnur fyrir hæfileika sína við að líkja eftir teiknistílum þekktra listamanna (meðal annars Franquins) en hefur auk þess líka verið duglegur við að blanda svolítilli erótík inn í þau verk. Eftir að hafa þannig rýnt eilítið í myndir af bæði Viggó og ungfrú Jóku, sem Roger Brunel hefur gert, virðist þó lítið til þeirra koma í samanburði við verk Franquins. Hann nær svo sem að elta eitthvað eða afrita stíl hans á einhvern hátt en það vantar þó alla mýkt og tilfinningar í myndir Brunels. 
Flestir þeirra sérfræðinga sem rýnt hafa í myndirnar, og borið saman við aðrar upprunalega skissur eftir Franquin, telja sig geta greint hinar næmu tilfinningar í teikningum listamannsins og líta svo á að skissurnar séu ófalsaðar. Þá hafa einhverjir rithandasérfræðingar gert rannsóknir á eiginhandarárituninni á örkinni og telja hana eftir Franquin.
Það hefur svo sem komið fram hér áður á síðunni að SVEPPAGREIFINN sé enginn sérfræðingur um teiknistíla gömlu myndasögumeistaranna en það verður að viðurkennast að óneitanlega bera skissurnar sterkan keim af stíl þessa frábæra listamanns. Og hver sem sannleikurinn er um uppruna þessara skissa þá gefa þær í það minnsta algjörlega nýja sýn á þessar frábæru teiknimyndasögur og fæstir munu líklega sjá þau Viggó viðutan og ungfrú Jóku aftur í sama ljósi.

6. júlí 2018

66. GÆTUM VIÐ FENGIÐ AÐ HEYRA EITTHVAÐ ÍSLENSKT

Viðfangsefnið í færslu dagsins er óneitanlega svolítið óvenjulegt. SVEPPAGREIFINN hefur svo sem áður fjallað um innihalds- og tilgangslítil efni í færslum sínum og það er ljóst, með þessari færslu hér, að sá fánýti fróðleikur SVEPPAGREIFANS er engan veginn á undanhaldi. Í þetta skipti er nefnilega ætlunin að rýna aðeins í þær myndasögur sem komið hafa út á íslensku og skoða hvernig þýðendur bókanna hafa heimfært söngtexta, sem birst hafa í sögunum, upp á íslenskan máta. Við fyrstu sýn hljómar það reyndar fremur langsótt og fljótt á litið er erfitt að ímynda sér að þar sé um mjög auðugan garð að gresja. En því er þó öðru nær. Í þessum myndasögum eru nefnilega fjölmörg dæmi um íslenska söng- og dægurlagatexta. Greinilegt að sögupersónum teiknimyndasagnanna er fleira til lista lagt en að berjast við bófa, glæpamenn og önnur dusilmenni. Og það er einnig augljóst, ef marka má hið fjölbreytilega textaúrval, að þýðendur bókanna hafa haft ríkt hugmyndaflug við að heimfæra þá upp á íslensku. Flestir aðdáenda þessa bóka kannast auðvitað við helstu söngfugla myndasagnanna. Vaíla Veinólínó kemur fyrst upp í hugann en í fljótu bragði má einnig nefna þá Óðrík, Hagbarð (úr bókunum um Hinrik og Hagbarð) og Lukku Láka sem jafnan endar ævintýri sín á sólarlagssöngnum sínum. Ekkert þeirra hefur þó verið að syngja þekkt íslensk dægurlög. Við lauslega talningu virðist sem að hátt í 50 dægurlagatexta megi finna í þessum teiknimyndasögum hið minnsta. Um að gera að kíkja á eitthvað af þessu.

Síðastliðinn vetur fjallaði SVEPPAGREIFINN einmitt um efni sem tengist þessu viðfangsefni en Sval og Val bókin Neyðarkall frá Bretzelborg, sem gefin var út hjá Iðunni árið 1982, hefst nefnilega með þessari mynd. Um það allt saman má lesa hérÞarna "hljómar" byrjunin á Litlu flugunni eftir Sigfús Halldórsson og Gormur heldur fyrir eyrun.
Dæmin eru fjölmörg og það er ekki ætlun SVEPPAGREIFANS að gera neina tæmandi úttekt á þessu skemmtilega efni. Til þess þyrfti töluvert meira pláss en svo að það rúmist í einni eðlilegri færslu. En það væri gaman að týna til það helsta. Og það er vel við hæfi að byrja einmitt þessa samantekt á öðru lagi eftir Sigfús Halldórsson. Í Tinna bókinni Skurðgoðið með skarð í eyra má, strax á fyrstu blaðsíðu, sjá starfsmann Þjóðfræðisafnsins syngja hástöfum línur úr lagi laginu Tondeleyó eftir Fúsa við texta borgarskáldsins Tómasar Guðmundssonar. Sagan endar reyndar einnig með sama hætti þar sem safnvörðurinn söngglaði er enn að kyrja sama lagið. Þýðanda bókarinnar Lofti Guðmundssyni (með diggri aðstoð Þorsteins Thorarensen) hefur þótt mest við hæfi að heimafæra textann "Toréador, en ga - a - a - arde! Toréador! Toréador!" osfrv. upp á "Tondeleyó! Tondeleyó!" Algjörlega frábær lausn hjá þeim félögum. 
Það er reyndar ekki hægt að finna mörg dæmi um íslenska dægurlagatexta í Tinna bókunum. Í þeim sögum heldur Vaíla Veinólínó helst upp heiðri hinna syngjandi stétta og boðar fagnaðarerindi sitt með frekar óþolandi óperusöng en aðrar sögupersónur fá lítið að njóta sín á söngsviðinu. Í bókinni Vindlar Faraós er þó undantekning frá því. Þar verður fornleifafræðingurinn, prófessor Fílímon Flanósa fyrir eiturör sem gerir hann brjálaðan og í kjölfarið fær hann þá undarlega þörf að þurfa helst að tjá sig í bundnu máli. Reyndar mest í ástarljóðum og sálmum. En þegar rithöfundurinn, herra Kúlúpennó verður fyrir samskonar eitrun (bls. 43) leiðist hann út á þá vafasömu braut að fara að syngja lagið Vakna Dísa með Hljómsveit Þorsteins Guðmundssonar (Steina spil) frá Selfossi. Þar fer ekkert á milli mála að örin er augljóslega baneitruð.
SVEPPAGREIFINN minntist aðeins á Sval og Val bókina Neyðarkall frá Bretzelborg í byrjun færslunnar og nefndi í því samhengi lagið Litlu fluguna. En það koma fyrir fleiri lög í þeirri bók. Söguþráð hennar þekkja líklega flestir en bókin hefst á því að Gormur gleypir lítið vasaútvarp og á fyrstu blaðsíðum sögunnar má fylgjast með ferðalagi hans um bæinn þar sem mörg mismunandi söng- og dægurlög óma úr nefi hans. Af nokkrum þeirra má til dæmis nefna Tvær úr Tungunum með Halla og Ladda, Af litlum neista með Pálma Gunnarssyni, Sandalar með Ladda og Brunaliðinu (það lag syngur líka sá brúnhærði á skrifstofunni í bókinni Hrakfarir og heimskupör) og að lokum lagið Heim í Búðardal með Ðe Lónlí blú bojs. Síðastnefnda lagið kemur einnig fyrir í Viggó bókinni Viggó bregður á leik á blaðsíðu 22. 
Myndasögurnar um Viggó viðutan, flestar í þýðingu Jóns Gunnarssonar og Bjarna Fr. Karlssonar, eru einmitt þær bækur sem oftast hafa að geyma dæmi um íslenska dægurlagatexta. Það er reyndar misjafnt hvernig söngvarnir koma fram. Í flestum tilfellum eru þeir sungnir af einhverjum sögupersónum bókanna og þá oftast af Viggó sjálfum en í nokkrum tilvika eru þeir einnig spilaðir af hljómplötum. Í Glennum og glappaskotum (bls. 18) má sjá staka mynd af Viggó þar sem hann hefur líklega verið hálfdottandi við hliðina á plötuspilaranum þegar hann áttar sig allt í einu á því að rispa á vínylnum er að trufla Gaggó Vest með Eiríki Haukssyni.
Plötuspilari kemur einnig fyrir í bókinni Viggó hinn óviðjafnanlegi en í því tilviki (bls. 42) hefur hann tekið að sér að lagfæra þetta dásamlega heimilistæki fyrir Hortensu frænku sína. Og á meðan þarf hann auðvitað keyra græjuna í botn með tónlist af mismunandi áhugaverðum vínylplötum. Þar má meðal annars finna lag eins og Ég er kominn heim (Hér stóð bær) sem varð fyrst frægt í flutningi Hauks Morthens en í Viggó bókinni er þýðandinn Jón Gunnarsson líklega innblásinn af útgáfu Lummanna sem kom út á svipuðum tíma og bókin.
Annars er Haukur Morthens nokkuð vinsæll hjá Viggó því að í bókinni Viggó hinn ósigrandi (bls. 4) finnst honum viðeigandi að kyrja lagið Sextán tonn á meðan hann erfiðar við hina óvenjulegu iðju skápamokstur.
Ansi mörg íslensk dægurlög koma við sögu Viggó bókanna. Úr bókinni Hrakfarir og heimskupör er hægt að nefna Gvend á framköllunardeildinni syngja Tunglið, tunglið taktu mig, sem líklega er þekktast í flutningi Diddúar og Ljósanna í Bænum, í bókinni Viggó bregður á leik (bls. 41) fara þeir Valur og Viggó báðir með þuluna Stebbi stóð á ströndu (sem hljómsveitin Haukar gerði vinsælt lag við), Viggó syngur lag Ómars Ragnarssonar Sumar og sól í bókinni Glennur og glappaskot (bls. 47) og í Vandræðum og veisluspjöllum (bls. 4) kyrjar hann Horfðu til himins með hljómsveitinni Nýdönsk.
Í síðastnefndu bókinni (bls. 27) má einnig sjá hvar Viggó syngur lagið Er nauðsynlegt að skjóta þá  með Bubba Morthens. Sami brandari birtist hins vegar líka í bókinni Skyssur og skammarstrik (bls. 33) en þar er hann með öðrum söngtexta. Þrátt fyrir töluverða eftirgrennslan hefur SVEPPAGREIFANUM ekki enn tekist að finna uppruna þess texta.
En nóg af Viggó og vippum okkur núna augnablik aftur yfir í Sval og Val. Í bókinni Með kveðju frá Z (bls. 18) söngla þeir Sveppaborgarfélagarnir, bæjarróninn herra Þamban og herra Dýrfjörð (það er sá sem lendir alltaf í vandræðum með bílana sína) saman lag sem Skagakvartettinn söng meðal annars inn á hljómplötu fyrir mörgum, mörgum árum.
Og svo má ekki gleyma sjálfum Sveppagreifanum. Í sögunni Svamlað í söltum sjó (bls. 10) syngur hann hástöfum gamla slagarann Sigling (Hafið, bláa hafið) eftir að hafa fengið sér góðan skammt af X4 líkjörnum sínum áhrifaríka. Sá drykkur skerpir aldeilis á heilafrumum þess sem dreypir á en hin snarhífandi aukaáhrif líkjörsins vara þó aðeins strax í byrjun. Það var einmitt á því augnabliki sem Sveppagreifinn brast í söng og leyfði lesendum bókanna um Sval og Val að kynnast þessari nýju hlið á sér.
Lukku Láka bækurnar hafa einnig upp á ýmislegt að bjóða. Þar er reyndar ekki jafn mikið úrval af dægurlagatextum í boði heldur er þar meira um söng-, þjóðlaga- eða jafnvel sálmatexta að ræða. Enda kannski ekki eðlilegt að bjóða upp á 20. aldar dægurlagatexta í villta vestrinu. Sálmurinn um blómið eftir Hallgrím Pétursson kemur fyrir í bókinni Einhenta bandíttinn (bls. 45) og það er líklega vel viðeigandi að útfarastjóri söngli ljóðið.
Og meira um kvæðagerð gömlu meistaranna úr Lukku Láka bókunum. Afar rómantískur trúbador (með tveggja strengja kassagítar) kemur sér vel fyrir uppi á stigapalli í Lukku Láka bókinni Á meðal dóna og róna í Arisóna (bls. 11) og sönglar vögguljóðið Bí bí og blaka
Í Lukku Láka bókinni Sara Beinharða (stórfengleg þýðing á Sarah Bernhardt) má sjá hina guðdómlegu frönsku leikkonu fara með hinar ýmsu textahendingar á hádramatískan hátt. En það er hins vegar matreiðslumaður hennar sem stelur senunni (bls. 12) á söngsviðinu með gamla leirburðinum Rúgbrauð með rjóma á.
Líkt og Heim í Búðardal kemur Rúgbrauð með rjóma á kemur fyrir í fleiri en einni myndasögu. Í bókinni Hin fjögur fræknu og Búkolla (bls. 36) kyrjar hinn matarþurfi Búffi nefnilega þennan sama söng. 
Og að lokum má nefna bókina Harðjaxlar í hættuför (bls. 25) með Samma og félögum en þar kyrjar einn af glæpamönnum bókarinnar hinn undursamlega Sjómannavals. Lagið er líklega þekktast í flutningi Þorvaldar Halldórssonar með Hljómsveit Ingimars Eydal en í seinni tíð er það helst frábær útgáfa hljómsveitarinnar Hjaltalín sem fólk þekkir og notuð var á ákaflega dramatískri auglýsingu með verðsamráðsfyrirtækinu Eimspik.

29. júní 2018

65. Í TILEFNI HM - BALDVIN VEITVEL

Enn er Heimsmeistaramótið í knattspyrnu innblástur SVEPPAGREIFANS fyrir færslu dagsins og allt er það vegna þátttöku íslenska landsliðsins á mótinu sem reyndar lauk á þriðjudaginn var. Liðið stóð sig frábærlega á sínu fyrsta HM og voru í raun óheppnir að ná ekki að hala inn aðeins fleiri stigum í riðlinum. Næsta mál á dagskrá er hin nýja Þjóðardeild sem fer fram í haust með leikjum gegn Belgíu og Sviss og síðan verður dregið í riðla fyrir næstu undankeppni EM í byrjun desember. Nóg að gera alveg.

En viðfangsefni Hrakfara og heimskupara að þessu sinni er flaggskip þeirra myndasagna sem komu út á íslensku og fjölluðu um knattspyrnu. Þar er auðvitað um að ræða hið stórkostlega fyrirbæri Fótboltafélagið Falur sem SVEPPAGREIFINN fjallaði eilítið um hér. Eða öllu heldur einn af leikmönnum þess - Baldvin Veitvel. Reyndar skal það tekið fram að fagurfræðilega eru myndasögurnar um Fótboltafélagið Fal óttalegt rusl en skemmtanagildi þess er hins vegar óumdeilanlega í hæsta gæðaflokki. Ja ... eins langt og það nær.
Öll vitum við, alla vega þau okkar sem fylgjast eitthvað með knattspyrnu, að fótboltinn gengur út á meira heldur en aðeins það að hlaupa á eftir bolta, sparka í hann endrum og sinnum og að koma honum öðru hverju í þar til gert mark. En til þess að sú aðferð gangi enn betur er ekki úr vegi að innan liðsins séu einstaklingar sem hugsi eilítið. Það er þó ekki alltaf sjálfgefið. Stundum er talað um (þá líklega sérstaklega á meðal anti-sportista) að knattspyrnumenn séu yfirhöfuð ekkert sérlega gáfaðir. Það er að öllum líkindum ekki alveg rétt en jú, líkt og á öðrum vettvöngum eru þeir auðvitað til sem kalla ekki allt ömmu sína í lágmarkssöfnun greindarvísitölustiga. Við þekkjum það vandamál alls staðar í þjóðfélaginu, á meðal tónlistarfólks, fjölmiðlafólks, stjórnmálamanna og svo framvegis. Á sama hátt er líka til bráðgáfað fólk á sams konar áðurnefndum vettvöngum og það gildir auðvitað einnig um knattspyrnumenn. Allir muna til dæmis eftir hinum leggjalanga, brasilíska knattspyrnu- og stórreykingamanni Socrates sem var ekki bara menntaður barnalæknir heldur líka með doktorsgráðu í heimspeki. Hann þótti með eindæmum gáfaður af fótboltamanni að vera. En eins og áður segir ætlar SVEPPAGREIFINN að einblína aðeins á knattspyrnumanninn Baldvin Veitvel hjá Fótboltafélaginu Fal. 
Reyndar fer svolítið tvennum sögum af gáfum Baldvins Veitvel. Í bókunum virkar hann ákaflega gáfaður en líklega má að einhverju leyti rekja það til samanburðarins við aðra leikmenn liðsins. Það skín nefnilega svolítið í gegn að þeir séu fæstir neitt sérstaklega skarpir. Liðið er reyndar byggt svolítið upp á staðalímyndum og þar má til dæmis finna groddann í vörninni (Fauta fant), lata Suður Ameríska sóknarmanninn sem hugsar bara um hárið á sér (Marínó-Marínó Sólbrendó), vængmanninn (Þröst, hann er jú, með vængi) og heila liðsins (Baldvin Veitvel) sem hér er til umræðu. En bæði fremst og aftast í bókunum um Fótboltafélagið Fal má finna kynningar á helstu stjörnum og starfsmönnum félagsins. Þar má lesa eftirfarandi texta um stræðfræðinginn Baldvin Veitvel:
Sem skipuleggjandi er hann einfaldlega frábær. Eitt sinn fyrir langa löngu nánar tiltekið þegar ísöld ríkti, var hann lánaður til Knattspyrnuklúbbs Grenivíkur, og lék þar af mikilli snilld. Þessi glimrandi tvífætlingur vekur þó kvíða með mönnum vegna mikillar nákvæmni. Hann er með skegg sem fær hann til að líta út eins og lærðan vísindamann. Þótt Baldvin telji sig gáfaðan fram úr hófi verður hann líklega að teljast sá einni þeirrar skoðunar. Í hverju skrefi reiknar hann út hvað gerast muni næstu 5 mínútur leiksins.
Þrátt fyrir að hafa augljóslega margt fram yfir aðra leikmenn liðsins, hvað gáfur varðar, er Baldvin þó ekki endilega í uppáhaldi hjá þjálfara liðsins. Það má að einhverju leyti rekja til ákveðins skorts á gagnkvæmum skilningi beggja aðila. Í það minnsta á köflum. Baldvin notar gjarnan svolítið flókin hugtök eða jafnvel formúlur til að skýra sín sjónarmið en þolinmæði þjálfarans eða almennt skilningsleysi hans (sem er reyndar í takt við aðra leikmenn liðsins) hjálpar ekki til. Líklega má einfalda þetta með þeim útskýringum að Baldvin Veitvel sjái leikinn ekki með alveg sömu augum og aðrir og þar af leiðandi skilur þjálfarinn hann ekki. Þetta skilningsleysi kallar á, oftar en ekki, smávægilega árekstra.
En samband þeirra Baldvins og þjálfarans (sem kemur reyndar frá Fimleikafélagi Hafnarfjarðar) er þó oft líka þess eðlis að það ber árangur. Þar kemur að vísu heimska annara leikmanna liðsins aðeins við sögu því að Baldvin virðist á köflum vera sá eini sem skilur hvað þjálfarinn er að fara með fyrirmælum sínum. Í fyrsta leik tímabilsins (í bókinni Fótboltafélagið Falur á heimavelli), gegn Glímufélaginu Hármanni, lendir liðið illilega undir og staðan er 14-0 fyrir gestunum þegar Baldvin tekur af skarið og minnkar eilítið muninn. Ástæðan var sú eina að hann skildi hvað þjálfarinn var að meina.
Og svo er það hin einstaka skottækni Baldvins Veitvel. Þar fara reyndar saman framúrskarandi hæfileikar við að sparka í bolta annars vegar og hins vegar áðurnefndar gáfur hans. Þessir tveir eiginleikar hans nýtast augljóslega ansi vel saman. Í bókinni Falur í Argentínu (með viðkomu á Íslandi) má sjá gott dæmi um vel útfærða aukaspyrnu Baldvins í leik gegn Perú á Heimsmeistaramótinu í knattspyrnu. Þarna má sjá hvernig skottækni hans er nýtt til hins ítrasta með einföldu kvaðratrótaskoti. Það er líka gaman að sjá hvernig þýðandinn og knattspyrnuumboðsmaðurinn Ólafur Garðarsson leikur sér þarna með orðið "rótarskot." Það væri fróðlegt að sjá aðra leikmenn taka þessa skottækni Baldvins sér til fyrimyndar.
Þessa spyrnuhæfileika sína hefur Baldvin nýtt sér nokkuð í fleiri tilfellum á knattspyrnuvellinum og þeir henta augljóslega vel þar sem mjög erfiðar vallaraðstæður eru til staðar. Í undirbúningi liðsins fyrir Heimsmeistaramótið í Argentínu kemur Falur við á Íslandi og spilar til að mynda þar æfingaleik við KR. Eftir að hafa lent 0-1 undir, gegn Vesturbæjarliðinu, fá leikmenn liðsins þau óvæntu fyrirmæli í leikhléi um að fara að spila fótbolta og Baldvin Veitvel brýtur ísinn með stórkostlega hnitmiðuðu skoti. Með þessari spyrnu má sjá að hann er augljóslega einstakur skotmaður.
En þó Baldvin Veitvel virðist vera einstakur hæfileikamaður er hann þó ekki alveg fullkominn. Í bókinni Fótboltafélagið Falur á heimavelli æfir liðið vítaspyrnur en við þær framkvæmdir eru leikmönnum félagsins nokkuð mislagðar hendur (fætur) og spyrna boltum sínum ítrekað langt út fyrir leikvanginn. Svo mjög að þjálfarinn sér ekki annan kost en að láta þá æfa spyrnurnar með sérstökum bolta, áföstum snúru, til að tryggja það að hann skili sér aftur til leikmannanna. Við vítaspyrnu Baldvins má sjá að tækni hans er ekki óskeikul og ofurlítil reikniskekkja setur spyrnuna í töluvert uppnám.
Þegar rýnt er í menntun Baldvins kemur reyndar í ljós að líklega er hann ekki eins klár og af er látið. Garðyrkjuskólanám hans kemur á óvart og þessi óljósu sex ár hans í framhaldi af því gefur ekkert sérstaklega góð fyrirheit um mjög yfirgripsmikið nám. SVEPPAGREIFINN er reyndar svolítið forvitinn um hversu gamall hann var þegar hann hóf sína knattspyrnuiðkun. Annars er eiginlega eftirtektarverðast að rýna í hinn aðdáunarfulla lotningarsvip sem þeir liðsfélagar Baldvins, Fauti fantur og Þröstur, bera til hans á myndinni hér fyrir neðan.
Útlitslega minnir Baldvin auðvitað á Albert Einstein með blautt hár og hugmyndin um hinn gáfaða knattspyrnumann hefur eflaust átt að styrka þá ímynd. Og SVEPPAGREIFINN efast ekki um að margir af gáfuðustu einstaklingum seinni tíma hafi unnið í ísbúð á einhverju tímaskeiði ævi sinnar.

22. júní 2018

64. Í TILEFNI HM - TINNI OG FLEIRA SMOTTERÍ

Þá er einum leik íslenska landsliðsins á HM lokið og óhætt er að segja að úrslitin gegn Argentínu hafi verið umfram væntingar. Frábært jafntefli og gefur vonandi góð fyrirheit um framhaldið. Næsti leikur liðsins er síðan í dag gegn Nígeríu og hefst klukkan 15:00 en reikna má með að götur borgarinnar tæmist, öll starfsemi lamist og þeir landsmenn sem ekki áttu heimangegnt sameinist allir hér heima í andlegum stuðningi með liðinu. 

Og enn ætlar SVEPPAGREIFINN að tileinka færslu dagsins þátttöku Íslands á Heimsmeistaramótinu í knattspyrnu. Að þessu sinni ætlar hann eitthvað að býsnast við að reyna að böggla saman færslu sem hugsanlega gæti fjallað bæði um Tinna og fótbolta. En eftir töluverða eftirgrennslan virðist niðurstaðan sú að ekki sé þar beint um auðugan garð að gresja. George Remi, Hergé, höfundur Tinna bókanna var nefnilega ekkert sérstaklega duglegur við að tengja Tinna eða samferðamenn hans í sögunum við knattspyrnu enda svo sem ekkert sérlega mikið um tækifæri til þess. Vettvangur eða sögusvið Tinna sagnanna snerust jafnan um mun alvarlegri atburðarásir og þær voru yfirleitt nokkuð skýrt markaðar. Tinni stundaði einhverja leikfimi og jóga en hann spilaði ekki fótbolta.
Þegar Tinna tímaritið (Journal de Tintin) hóf göngu sína í Belgíu árið 1946 fóru hins vegar að gefast betri tækifæri hjá Hergé til að víkka sjóndeildarhringinn í myndasögunum og koma meira til móts við belgíska og franska æsku. Fyrstu árin var blaðið nokkuð fast í reipunum en smám saman stækkaði það og með tímanum varð það meira en bara myndasögutímarit. Efni þess varð sífellt fjölbreyttara og meira tengt ýmiskonar unglingamenningu sem sífellt var að ryðja sér meira til rúms en myndasöguþemað var þó alltaf mest áberandi. Reynt var að höfða til áhugasviðs sem flestra og ýmislegt skemmtilegt, eins og til dæmis íþróttaefni, fór snemma að birtast á síðum blaðsins þó það hafi ekki verið í mjög miklu magni. Stuttar greinar sem fjölluðu um hnefaleika, knattspyrnu og hjólreiðar birtust í blaðinu og strax í desember árið 1948 var þessi mynd Hergés, af Tinna að sparka í bolta, höfð með til að sýna efnisinnihald þeirra greina. 
Það var þó ekki fyrr en í 613. tölublaði Tinna blaðsins, þann 21. júlí árið 1960, sem knattspyrna birtist fyrst á forsíðu tímaritsins. Þar mátti sjá teikningu af franska knattspyrnumanninum Raymond Kopa í búningi liðsins Stade de Reims-Champagne í leik gegn Real Madrid en ekki kemur þó fram um hvaða leikmann var að ræða í búningi spænska liðsins. Liðin höfðu mæst á Neckarstadion í Stuttgart í úrslitaleik Evrópukeppni meistaraliða (sem seinna varð Meistaradeild Evrópu) vorið 1959 en þar var reyndar engan Raymond Kopa að finna. Kopa hafði hins vegar spilað með Stade de Reims í fyrsta úrslitaleik keppninnar árið 1956 þegar liðið mætti einnig Real Madrid. Síðarnefnda félagið var algjört yfirburðarlið í Evrópu á þessum árum og vann til að mynda keppnina fyrstu fimm árin sem hún var haldin.
Það er reyndar önnur saga og eins og svo oft áður er SVEPPAGREIFINN kominn langt út fyrir upphaflega efnið. Tinna tímaritið gekk í gegnum ýmsar útlits- og nafnabreytingar á þeim rúmlega 40 árum sem það var að koma út en í grunninn var þetta þó alltaf sama blaðið. Árið 1963 hófu að birtast, á síðum blaðsins, myndasögur eftir franska listamanninn Raymond Reding sem fjölluðu um knattspyrnuhetjuna Vincent Larcher. Sú hetja varð nokkuð vinsæl og birtist í nokkrum tilvikum á forsíðum blaðsins á næstu árum en alls komu líka út átta myndasögur með kappanum í bókaformi. Og undir lok 8. áratugarins skapaði Reding síðan nýja knattspyrnuhetju í myndasöguheiminn en sá nefndist Eric Castel og varð gríðarlega vinsæll. Alls komu út fimmtán sögur með Eric Castel sem allar komu einnig út í bókaformi og líklega kannast einhverjir íslenskir myndasögunördar við þessa miklu hetju þótt ekki hafi hann verið gefinn út hér á landi. Í það minnsta man SVEPPAGREIFINN, einhverra hluta vegna, eftir honum úr barnæsku. Ætli það komi ekki úr norsku Sølvpilen blöðunum eða hinum dönsku Fart og tempo sem stundum var hægt að nálgast hér á landi?
Á 8. áratugnum fór Tinna tímaritið að breytast meira í hefðbundið unglingablað og með tímanum urðu forsíður þess meira undirlagðar af ljósmyndum og helstu fótboltahetjur þeirra ára, Pele, Johan Cruyff, Gerd Müller, Franz Beckenbauer, Michel Platini og Maradona, fóru að sjást þar. Alls birtust 23 forsíður Tinna tímaritsins með myndum sem tengdust knattspyrnuíþróttinni á einhvern hátt. Sú síðasta (þann 12. júní árið 1984) var tengd EM 84 og hún var ekki af verra taginu. Þarna fékk nefnilega fótboltafélagið Falur að njóta sín í fyrsta og eina sinn.
Tinni sjálfur birtist þó ekki aftur við þá iðju að sparka í bolta í tímaritinu. Myndin sem Hergé notaði til að merkja þær greinar sem fjölluðu um íþróttir, og sjá má hér ofar í færslunni, var þó uppfærð reglulega. Á árunum 1978- 80 var Tinni nokkrum sinnum pimpaður upp í mismunandi litaða búninga og myndinni þá oftar en ekki skellt með sem aukamyndum á forsíður tímaritsins. Þær áttu augljóslega að leggja áherslu á hið sérstaka knattspyrnutengda innihald blaðsins í hvert skipti.
Svo var til ein heldur stærri og betri útgáfa af myndinni en þó var ekkert verið að eyða of miklu púðri í endurbætur - aðeins bætt við nokkrum flýjandi andstæðingum (væntanlega þá vondu köllunum) sem hlaupa í ofboði undan skothörku Tinna. Og takið eftir ... Tinni er kominn í búning Ungmannafélagsins Heklu, sambærilegum þeim sem félagið spilaði í 3. deild Íslandsmótsins árið 1978!
Og svo hafa netverjar margir hverjir verið duglegir við að lita og birta sínar eigin útfærslur af myndinni. Hér er til dæmis eitt dæmi um slíkt.
En þar sem Hergé var svo upptekinn við að láta Tinna eyða tíma sínum í eitthvað annað en að sparka í bolta, ólíkt til dæmis Franquin með Viggó viðutan, þá sér SVEPPAGREIFINN ekki annan kost í stöðunni en að leita í smiðju annara listamanna til að finna eitthvað bitastætt. Og þá liggur beinast við að kíkja aðeins á verk franska götulistamannsins Dran. Sá gaur er ansi skemmtilegur á köflum og verk hans oftar en ekki ádeila á samtíma siðmenningu þar sem hann gagnrýnir hverskyns mótsagnir í neyslusamfélagi nútímans. Dæmi um það er til dæmis frábær, kaldhæðnisleg mynd hans af Jesús Krist og Jólasveininum í slagsmálum. Dran hefur verið nokkuð duglegur við að setja Tinna inn í verk sín en þessi fótboltatengda mynd hæfir þó best viðfangsefni dagsins hér á Hrakförum og heimskupörum.
Þarna má sjá hinar hugprúðu og drenglyndu aðalpersónur Tinna bókanna, dregnar úr stöðum sínum sem helstu fyrirmyndir evrópskar æsku, og settar í hlutverk belgískra slagsmáladurga að berjast við sambærilegar enskar fótboltabullur. Kolbeinn er að sjálfsögðu með viskí flösku að vopni og meira að segja prófessor Vandráður tekur þátt í ólátunum. Aðeins Tobbi virðist sleppa við að taka þátt í vitleysunni.

Þetta er líklega ein sú allra innihaldslausasta færsla sem birst hefur hér á Hrakförum og heimskupörum frá upphafi og þó er af mörgu að taka.