18. október 2019

133. OUMPAH-PAH

Markmið SVEPPAGREIFANS með Hrakförum og heimskupörum hefur alltaf verið það að fjalla fyrst og fremst um þær teiknimyndasögur sem komu út á íslensku á síðustu áratugum 20. aldarinnar (og reyndar líka á síðustu árum) en einnig um annað efni sem tengjast þeim myndasögum á einhvern hátt. Þessum áhuga á áðurnefndum myndasögum deilir SVEPPAGREIFINN með þeim kynslóðum á Íslandi sem kynntust þessum bókum fyrst sem börn og unglingar og drukku þær í sig á þann hátt að margir eru enn að lesa þær sér til óbóta. Hann hefur því kosið að fara þá leið að einblína á þessar ákveðnu seríur en annað efni sem hann hefur röflað um hér tengjast þeim þó alltaf beint eða óbeint á einhvern hátt. SVEPPAGREIFINN hefur nokkrum sinnum fengið skemmtilegar tillögur um efni til að fjalla um hér og það er frábært. Hann er alltaf nokkuð opinn fyrir góðum ábendingum sem samræmast hans eigin sérvisku, hugmyndum og stíl um síðuna. Dyggir lesendur hennar hafa til dæmis bent SVEPPAGREIFANUM á að skrifa um hinar frábæru bækur um indjánann Oumpah-Pah sem margir þekkja. Þær sögur falla klárlega undir það efni sem fjallað er um hér en þessar bækur eru eftir höfunda Ástríks bókanna þá Goscinny og Uderzo.
En bókunum um Oumpah-Pah og vinum hans kynntist SVEPPAGREIFINN fyrst fyrir um 20 árum þegar hann var að gramsa í hinni rómuðu myndasögubúð Faraos Cigarer í Kaupmannahöfn. Reyndar keypti hann þessar bækur aldrei á dönsku þegar hann droppaði þar við en vissi þó alltaf af þeim og fletti oft í gegnum þær þar. Á þessum árum var hann mest að einbeita sér að þeim bókum Franquins um Sval og Val sem ekki höfðu komið út á íslensku. Og eiginlega var SVEPPAGREIFINN búinn að gleyma bókunum um Oumpah-Pah þegar hann fékk ábendingarnar góðu um seríuna. Honum verður því vonandi fyrirgefið að hafa ekki einu sinni haft neina af þessum bókum við höndina þegar færslan var unnin. En upphafið að sögunum um Oumpah-Pah má rekja til þess er ítalski listamaðurinn Alberto Aleandro Uderzo hitti handritshöfundinn franska René Goscinny, í fyrsta sinn árið 1951, í París. Á þessum tíma voru þeir báðir í kringum 25 ára aldurinn og framtíð þeirra enn að mestu óráðin. Þeir Goscinny og Uderzo hófu fljótlega samstarf og unnu að ýmsum verkefnum áður en kom að fyrstu tilraunum þeirra að hugmyndum um indjánann unga. Þeir þróuðu smán saman ákveðinn grunn að sögusviði sagnanna og persónusköpun þeirra og fullunnu síðan sex gamansamar sögur um kappann og félaga hans. Þeim gekk hins vegar illa að finna útgefendur fyrir seríuna. Þeir fóru meira að segja til Bandaríkjanna, þar sem þeir dvöldu í nokkra mánuði, til að reyna að koma þessum myndasögum á framfæri en ekkert gekk. Að lokum var þeirri vinnu allri því hreinlega stungið ofan í skúffu og þeir Goscinny og Uderzo sneru sér aftur að öðrum mikilvægari verkefnum.
Snemma á árinu 1958 hafði André Fernez, þáverandi ritstjóri Tinna tímaritsins (Le Journal de Tintin), síðan samband við Goscinny og óskar eftir því að hann legði til handrit að sögum sem Uderzo yrði fenginn til að teikna. Þeir félagar notuðu þá tækifærið og drógu fram myndasögurnar um Oumpah-Pah, sem legið höfðu í gleymsku í nokkur ár, og fyrsta sagan Oumpah-pah le Peau-Rouge hóf að birtast, með svolítið breyttu sniði, í páskablaði Le Journal de Tintin þann 2. apríl árið 1958.
Í upphaflegu útgáfunni hafði indjánastrákurinn Oumpah-Pah tilheyrt Pied Plat ættbálknum, ásamt foreldrum sínum, sem bjó í grennd við nútíma siðmenningu 6. áratugarins en í nýju endurbættu útgáfunni gerast sögurnar hins vegar á 18. öldinni, á nýlendum Frakka í Norður Ameríku (Kanada), þar sem þorp þeirra tilheyrir Shavashava ættbálknum. Að öðru leyti voru þetta í grunninn alveg sömu sögurnar. Myndasögurnar um Oumpah-Pah nutu svolitla vinsælda hjá lesendum Le Journal de Tintin og á næstu þremur árum birtust fimm af sögunum sex í blaðinu en hver þeirra var um 30 blaðsíður að lengd. Þeir Goscinny og Uderzo höfðu hins vegar einnig haft önnur verkefni á prjónunum og meðal þeirra var ný sería sem átti heldur betur eftir að slá í gegn. Fyrsta Ástríks sagan, Astérix le Gaulois (Ástríkur Gallvaski),  leit dagsins ljós í fyrsta tölublaði Pilot myndasögutímaritsins þann 29. október árið 1959 en þeir Goscinny og Uderzo höfðu einnig báðir komið að stofnun þess blaðs. Þegar fimmtu sögunni með Oumpa-Pa lauk, í Le Journal de Tintin í júní árið 1962, var einmitt í gangi skoðanakönnun á meðal lesenda blaðsins þar sem þeim gafst kostur á að hafa áhrif á hvaða tíu vinsælustu seríur tímaritsins fengju áframhaldandi birtingu í blaðinu. Myndasögurnar um Oumpah-Pah lentu í ellefta sætinu og það voru því töluverð vonbrigði fyrir þá Goscinny og Uderzo að fá ekki tækifæri til að gera fleiri sögur fyrir blaðið. Líklega voru þó verkefni þeirra við Pilot blaðið, auk vaxandi vinsældir sagnanna um Ástrík, yfirdrifin nóg og með auknu álagi helguðu þeir sig með tímanum alfarið þeim myndasögum. Með þeirri tilhögun tóku þeir þá ákvörðun að leggja Oumpah-Pah endanlega til hliðar og sögurnar urðu því ekki fleiri.
En þessar fimm fyrstu sögur Goscinny og Uderzo um Oumpah-Pah voru síðan gefnar út í bókaformi, eftir að hafa birst í Le Journal de Tintin, hjá Dargaud útgáfunni í Frakklandi og Le Lombard í Belgíu en síðarnefnda bókaforlagið annaðist útgáfu á mestu af því efni sem birtist í tímaritinu á þessum tíma. Sögurnar fimm, sem samtals voru um hundrað og fimmtíu blaðsíður að lengd, voru gefnar út í þremur bókum en bækurnar þrjár voru eftirfarandi:
  1. Oumpah-Pah le Peau-Rouge ásamt sögunni Oumpah-Pah sur le sentier de la querre - 1961
  2. Oumpah-Pah et les Pirates ásamt sögunni Mission secréte - 1962
  3. Oumpah-Pah contre Foie-Malade - 1967
Það kom SVEPPAGREIFANUM töluvert á óvart, við vinnslu færslunnar, þegar hann uppgötvaði að bækurnar um indjánann Oumpa-Pa hefðu í raun ekki verið fleiri. Einhvern veginn hefði honum fundist miklu eðlilegra að þær væru orðnar í það minnsta fimmtán til tuttugu talsins og væru jafnvel ennþá að koma út. Líklega má þar kenna um mismunandi útgáfur bókakápa seríunnar í Faraos Cigarer á sínum tíma. Alls hafa bækurnar þrjár nefnilega verið gefnar út þrisvar sinnum á dönsku og með átta mismunandi bókakápum en sá hringlandaháttur er óþarflega hvimleiður.
Sögurnar fimm hafa auðvitað verið endurútgefnar nokkrum sinnum aftur í gegnum tíðina á frönsku og þá ýmist í sama þriggja bóka forminu, allar í sitt hvorri bókinni eða jafnvel allar saman í einu safnhefti. Á síðasta ári var til dæmis gefin út vegleg afmælisútgáfa af sögunum, í tilefni af 60 ára afmæli seríunnar, þar sem finna mátti allar sögurnar fimm í einu riti auk nokkurs aukaefnis. Þar á meðal var átta blaðsíðna byrjun á sögu um Oumpah-Pah sem aldrei hafði áður komið fyrir sjónir lesenda og sextán blaðsíður af ýmsum upprunalegum teikningum og skjölum úr fórum þeirra Goscinny og Uderzo. Auk þess rits var einnig gefin út sérstök viðhafnarútgáfa af sömu bók með 250 tölusettum eintökum, á 150 evrur stykkið, ef einhver hefði áhuga á því. En teiknimyndasögurnar um Oumpah-Pah hafa alls verið gefnar út í þrettán löndum og meðal tungumálanna má nefna ensku, þýsku og auðvitað dönsku eins og áður hefur verið nefnt. Raunar komu þær út á öllum Norðurlöndunum, á sínum tíma, nema á íslensku og sænsku. Vegna tenginga þessara sagna við Ástríks bækurnar hafa þær oft verið nefndar sem einhvers konar frumgerð eða forveri Ástríks og Oumpah-Pah sjálfur hefur jafnvel stundum verið kallaður stóri bróðir hans. Í sögunum um Ástrík má finna margar vísanir að hugmyndum sem koma beint úr Oumpah-Pah.
En þessi sería fjallar sem sagt um hinn unga og hugrakka indjána Oumpah-Pah sem hugsanlega yrði íslenskað sem Úmpa-Pa ef svo ólíklega vildi til að bækurnar yrðu einhvern tímann gefnar út hér á landi. Hann heitir einmitt Umpa-pa á dönsku, Ompa-Pa á norsku og Umpah-pah á finnsku. Oumpah-Pah tilheyrir, eins og áður hefur verið vikið að, ættbálki indjána sem nefnist Shavashava og hefst við einhvers staðar í Norður Ameríku nálægt ströndinni þar sem nýlenduveldi frá Evrópu (væntanlega þá Frakkar) reynir að sölsu undir sig lönd hinna innfæddu frumbyggja. Oumpah-Pah er stór, sterkur og snöggur og elskar að borða Pemmican en það ku víst vera einhvers konar fitu- og próteinrík buffklessa, unnin úr hverju því kjöti sem í boði var hjá frumbyggjum Norður Ameríku, berjum og fleiru. Oumpah-Pah er heiðarleg, hugrökk og áreiðanleg hetja, mjög sambærilegur við það sem Ástríkur varð síðar þekktur fyrir. Hann er eldfljótur að nota boga, getur jafnvel skotið með honum nánast blindandi og er mesta stríðshetja ættbálksins. Í fyrstu sögunni um Oumpa-Pa kemur til sögunnar virðulegur franskur herforingi Hubert de la Pâte Feuilletée (sem yrði þá væntanlega bara kallaður Húbert á íslensku) en hann tilheyrir í fyrstu hópi hinna hrokafullu, evrópskru landnema sem taka land á slóðum Shavashava. Oumpah-Pah ræðst á hann og tekur til fanga en eftir að ættbálkurinn hefur haft hann í haldi um tíma vingast þeir félagar, ganga í fóstbræðralag og Húbert gengur alfarið til liðs við indjánana.
Húbert gerist því bandamaður þeirra og tekur að sér mikilvægt sáttasemjarahlutverk milli evrópsku landnemanna og hinna innfæddu frumbyggja. Þó þeir Oumpa-Pa nái vel saman er Húbert ekki mjög hugrakkur og Oumpa-Pa sjálfur á einnig í nokkrum vandræðum með að venjast framandi venjum og siðum innrásaaðilanna. Ekki síst þegar hann tekst á við ferðalag með Húbert til Evrópu. Og líkt og í bókunum um Ástrík má í sögunum, um Oumpah-Pah, einnig finna hóp hugrakkra meðferðasveina sem hafa það hlutverk að fylgja aðalsöguhetjunum eftir. Þarna má finna aukapersónur sem vinna að hefðbundnum indjánastörfum en á meðal þeirra má til dæmis finna töfralækninn Y-Pleuh, sem á afskaplega auðvelt með að klúðra regndansinum. Og svo má auðvitað ekki gleyma hinum venjubundnu indánanöfnum sem við þekkum svo vel úr Lukku Láka bókunum en eins og allir vita þá kom Goscinny sjálfur að handritum stórum hluta þeirra sagna. Hinn friðelskandi indjánahöfðingi ættbálksins nefnist Gros Bison (Feiti Buffali) en hann á þó sjálfur í mesta stríðinu við eiginkonu sína. Það mun vera á sambærilegan hátt og til dæmis Aðalríkur Allsgáði höfðingi Gaulverja í Ástríks bókunum. Og svo má nefna tvo aðila sem líklega bera lengstu nöfn belgísk/frönsku myndasagnanna. Þar er um að ræða elsta indjána ættbálksins sem ber í fyrstu nafnið N’A-Qu’Une-Dent (Bara-ein-tönn) en nafn hans breytist síðar í, N’A-Qu’Une-Dent-Mais-Elle-Est-Tombée-Alors-Maintenant-N’En-A-Plus (Bara-ein-tönn-sem-er-nú-farin-og-kemur-ekki-aftur) af augljósum ástæðum. Hinn aðilinn er hins vegar prússneskur riddari að nafni Franz Katzenblummerswishundwagenplaftembomm og SVEPPAGREIFINN ætlar ekkert að vera að hafa fyrir því að reyna að þýða það neitt sérstaklega. En Goscinny sjálfur var hins vegar alltaf stoltur yfir því að geta sagt nafn hans í einni lotu án þess að fipast.
Sögurnar eru töluvert í anda Ástríks bókanna og þá sérstaklega hvað húmor og léttleika þeirra varðar en heilmikla samsvörun má finna með þessum tveimur seríunum ef að er gáð. Tvíeykið Úmpa-Pa og Húbert eru alveg á pari við þá Ástrík og Steinrík hvað hetjuskap varðar en reyndar eru þau líklega frekar ólík á annan hátt. Hvorugur þeirra fyrrnefndu hafa til dæmis yfir að ráða gáfnafari Steinríks og hinir síðarnefndu þurfa hvorugur að díla við hugleysi Húberts. Óvinunum er einnig stillt upp á svipaðan hátt í seríunum þar sem þeir hyggja á landvinninga hjá aðalsöguhetjunum með yfirgangi og frekju. Og þá hafa hinir evrópsku landnemar (úr Oumpah-Pah) og svo rómverjarnir (úr Ástrík) yfir svipuðum vitsmunum að ráða og hræðast hugkænsku og afl heimamanna. Í seinni tíð hafa margir myndasögusérfræðingar því bent á hve þessar seríur eru í rauninni líkar og tilviljun ein hafi ráðið því að Ástríkur sló í gegn á sínum tíma en Oumpah-Pah ekki. Miðað við gæði hinna síðarnefndu hefði það allt eins getað orðið öfugt. Oumpah-Pah sögurnar virðast því enn vera svolítið falinn fjársjóður sem fólk er þó aðeins að byrja að uppgötva.
En í lok þessarar hroðvirkislega unnu færslu má einnig geta þess að Oumpah-Pah kemur, eitt augnablik, fyrir í teiknimyndinni Les Douze travaux d'Astérix (Ástríkur og þrautirnar 12) frá árinu 1976 þrátt fyrir að tímalega gangi það alls ekki upp. Sögurnar um Ástrík gerast á tímum Rómverja um árið 50 fyrir Krist en sögurnar um Oumpah-Pah gerast á 18. öldinni.

11. október 2019

132. HÓTEL CORNAVIN

SVEPPAGREIFINN var á faraldsfæti í Sviss í ágúst síðastliðnum, eins og þegar hefur komið fram hér á Hrakförum og heimskupörum, og varð sér úti um fáeinar myndasögur eins og einnig hefur komið fram. Að þessu sinni breytti fjölskyldan frá hinni áralangu venju sinni að fljúga til svissnesku borgarinnar Basel og í staðinn varð hin sögufræga Genf (þar sem 18% íbúanna eru milljarðamæringar!) fyrir valinu. Sá áfangastaður var öllu hentugri en Basel, með tilliti til áframhaldandi flakks, en borgin er tiltölulega nálægt landamærunum að Ítalíu þar sem einnig var ætlunin að eyða nokkrum notalegum dögun. Hins vegar rak SVEPPAGREIFINN sig illilega á eitt, við undirbúning frísins, varðandi viðveru fjölskyldunnar í Genf. Hann hreinlega gleymdi að huga að og taka tillit til þekktrar Tinna tengingar borgarinnar í aðdraganda ferðalagsins. Kortér í frí mundi hann nefnilega eftir hinu nafntogaða Cornavin hóteli í Genf en það hótel kemur töluvert við sögu í Tinna bókinni Leynivopninu (L'Affaire Tournesol - 1956) eins og allir muna auðvitað eftir. En þá var það auðvitað orðið allt of seint. Fjölskyldan var fyrir löngu búin að bóka gistingu steinsnar frá Hótel Cornavin (um 70 metrum frá) en þegar loksins var stokkið til og að var gáð kom auðvitað í ljós að bókstaflega ekkert var laust á hótelinu enda mikil hátíðarhöld í borginni alla þá helgi og með stærstu flugeldasýningu Evrópu yfirvofandi. Greifynjan hundskammaði auðvitað kallinn sinn fyrir vanræksluna og athugunarleysið en í sárabætur var þó aðeins staldrað við á götuhorninu við hótelið, drukkið í sig anda Leynivopnsins frá 6. áratug síðustu aldar og auðvitað teknar fáeinar myndir. SVEPPAGREIFINN komst þá að því að hann var ekki sá eini sem var í slíkum hugleiðingum á þessum merka stað. En næst þegar hann á leið um Genf verður klárlega gist á Hótel Cornavin.
Það sem bjargaði hins vegar dvölinni í Genf að einhverju leyti var að á hótelinu, þar sem fjölskyldan gisti í staðinn, var verið að sýna dúológíuna um tunglferð Tinna á einhverri sjónvarpsstöðinni á frönsku. En úr því að SVEPPAGREIFANUM tókst að klúðra þeim möguleika (að minnsta kosti að sinni) að gista á hinu sögufræga Cornavin hóteli þá er kannski ekki úr vegi að fjalla bara aðeins um hótelið í staðinn. Sem var auðvitað löngu orðið tímabært. Eins og áður segir kemur Cornavin hótelið fyrir í Tinna bókinni Leynivopninu og leikur þar bara nokkuð stórt hlutverk. Forsöguna að því má rekja til þess að snemma í sögunni leggur Vandráður prófessor leið sína á alþjóðaráðstefnu eðlisfræðinga í Genf í Sviss og fljótlega verða þeir Tinni og Kolbeinn þess áskynja að líklega gæti hann verið í einhverjum vandræðum þar. Þeir komast að því að prófessorinn dvelji að öllum líkindum á Cornavin hótelinu í Genf og drífa sig því samstundis til Sviss til að huga að honum og koma til aðstoðar. Það þarf svo sem ekkert að kryfja söguþráðinn neitt mikið nánar en hann þekkja auðvitað allir aðdáendur Tinna bókanna.
En Cornavin hótelið er rétt til hliðar við aðallestarstöðina í Genf (sem heitir einmitt Cornavin lestarstöðin) og var tekið í notkum í febrúar mánuði árið 1932. Á blaðsíðu 19 í bókinni má sjá hvar þeir Tinni og Kolbeinn hlaupa frá hótelinu og að lestarstöðinni við hliðina til að ná lestinni til Nyon en rétt missa af henni. Innra útlit lestarstöðvarinnar er þó ekki rétt í bókinni heldur studdist Hergé við myndir af sambærilegri lestarstöð í borginni Lausanne sem er reyndar ekki mjög langt frá. En það er gaman að segja frá því að á nokkrum af þessum sömu vettvöngum eða sviðsmyndum Leynivopnsins var SVEPPAGREIFINN og fjölskyldan hans einmitt líka á ferðinni. Þau lentu á flugvelli borgarinnar (Genève-Cointrin) eins og þeir Tinni og Kolbeinn og tóku lestina, daginn eftir, frá sömu lestarstöð en fóru reyndar ekki til Nyon heldur til borgarinnar Brig.
Cornavin hótelið er fjögurra stjörnu, á níu hæðum og með 164 herbergjum en í dag er það einmitt þekktast fyrir það eitt að hafa komið fyrir í bókinni um Leynivopnið. Hergé (Georges Rémi) hafði töluvert mikið dálæti á Sviss og þangað leitaði hann oft, sérstaklega í seinni tíð, til að hvíla sig og hlaða batteríin þegar álagið var orðið of mikið. Hann glímdi á löngum köflum við þunglyndi og þá lét hann sig stundum hverfa til Sviss en þar þekkti hann enginn í sjón. Hergé kom fyrst til landsins með skátahópi aðeins fimmtán ára gamall en seinna dvaldi hann þar löngum stundum við fjallgöngur í frönsku- og ítölskumælandi hlutum þess. Sviss hafði því mikil áhrif á Hergé og dvöl hans í hinum stórfenglegu umhverfi Alpanna er talin hafa orðið honum innblástur að mörgu efni seinna meir. Þannig viðurkenndi Hergé til dæmis eitt sinn að hin kómíska fyrirmynd að prófessor Vandráði hafi verið byggð á svissneska vísindamanninum Auguste Piccard sem kunnur var bæði af neðansjávar- og geimrannsóknum sínum. Piccard hafði starfað um tíma sem prófessor í Brussel og þar varð hann oft á vegi Hergés. Svissneskir afkomendur prófessor Auguste Piccard hafa alla tíð verið mjög stoltir af þessari tengingu forföður síns við Tinna bækurnar.
Þegar Hergé hóf vinnu sína að Leynivopninu hafði hann einmitt tiltölulega nýverið tekið sér langt frí frá störfum vegna veikinda sinna. Hann hafði dvalið langdvölum hjá fjölskyldu einni sem bjó í námunda við Genfarvatnið (Lac Léman) og í þakklætisskyni er talið að hann hafi ákveðið að láta stóran hluta sögunnar gerast í Sviss. Sögurnar sem hann gerði á þessum árum eru, af nokkuð mörgum, taldar vera gerðar á hápunkti ferils hans og þær Tinna bækur á meðal þeirra allra bestu. Að mati SVEPPAGREIFANS er bókin til dæmis á meðal þriggja til fjögurra bestu eða uppáhalds Tinna bóka hans. En af hverju Hergé valdi einmitt þetta hótel, sem viðkomustað söguhetjanna, er ástæðan líklegast sú að Cornavin hentaði einmitt svo vel vegna nálægðar þess við lestarstöðina.
Eins og áður segir hefur Cornavin hótelið hlotið sína frægð einmitt fyrir tilurð sína í Leynivopninu og rekstraraðilar þess hafa margoft bent á og þakkað Hergé fyrir þá staðreynd. Hótelið hefur því í seinni tíð orðið að viðkomustað margra aðdáenda Tinna bókanna og þeir hafa verið duglegir við að koma þar við, í nokkurs konar pílagrímsferðir, til að gista þar eins og eina nótt. Hótel Cornavin er því oft nefnt Tinna hótelið af aðdáendum bókanna og er fyrir vikið heldur í dýrari kantinum. En það eru reyndar flest hótel í Genf. Niðri við anddyrið er einmitt stór stytta af Tinna (og Tobba) í fullri líkamsstærð, inni í stórum glerskáp, þar sem hann stendur vörð um gesti hótelsins þegar þeir ganga inn um snúningsdyrnar frægu. En á heimasíðu hótelsins er gestum þess reyndar ráðlagt að reyna ekki að leika eftir ferð Kolbeins kafteins í gegnum hurðina.
Herbergi prófessors Vandráðs í bókinni var númer 122 og uppi á fjórðu hæð en í rauninni var það herbergi þó aldrei til á þeirri hæð. Þetta fræga herbergi var þó útbúið seinna til að fullnægja þörfum aðdáenda Tinna bókanna sem óska einmitt oft sérstaklega eftir því að fá að dveljast í því. Margir verða þó fyrir vonbrigðum. Hótelið sjálft hefur reyndar lítið breyst að útliti frá því á sjötta áratug 20. aldarinnar en herbergi númer 122 hefur nú verið endurnýjað og í dag er þar ekkert að finna sem tengir gesti þess við Tinna bækurnar. Á einhverjum tímapunkti hér áður fyrr var það þó innréttað með bókina um Leynivopnið í huga. Engu að síður eru gestir herbergisins iðnir við að finna sér minjagripi tengdu því og eru til dæmis grunsamlega duglegir við að gleyma að afhenda aftur lyklana að herberginu þegar þeir skila því af sér.
En best að láta þennan fánýta fróðleik um Cornavin hótelið duga að sinni.

4. október 2019

131. STÓRA KJALAMÁLIÐ

SVEPPAGREIFINN á það til að koma sér makindalega fyrir, halla sér aftur og dást að myndasöguhillunum sínum sem staðsettar eru í hjarta heimilisins. Hmmm... og á móti verður reyndar að taka það fram að hjarta heimilisins er að sjálfsögðu þar sem myndasögurnar hans eru geymdar. Hann leggur nokkra áherslu á að teiknimyndasögurnar úr íslensku útgáfunum séu ekki bara tæmandi af listanum heldur einnig í sem bestu ásigkomulagi. Líklega kannast flest myndasöguáhugafólk við sambærilegar hugleiðingar. Þannig er það ekki bara markmið SVEPPAGREIFANS að eignast sem mest af þeim útgáfum sem gefnar hafa verið út hérlendis heldur hefur hann einnig lagt áherslu á að skipta út slitnum eða illa förnum eintökum. Það er nefnilega alltaf skemmtilegra að eiga fallegri eintök af myndasögunum og svo líta þær auðvitað miklu betur út i hillunum. Eitt er það þó sem truflar SVEPPAGREIFANN heldur meira. Þessir titlar, sem verið var að gefa út á íslensku á sínum tíma, komu auðvitað úr nokkuð mörgum bókaflokkum og sjaldnast var þar um tæmandi lista að ræða. Það er að segja, í flestum tilfellum voru gefnar út aðeins nokkrar bækur (oft aðeins þrjár til tíu bækur) og SVEPPAGREIFINN minnist í raun aðeins að í seríunni um Tinna hafi allar bækurnar verið gefnar út. En það sem SVEPPAGREIFINN er að reyna að æla út úr sér, með þessum hugleiðingum, er hinn hvimleiði hringlandaháttur með stærð myndasagnanna. Í dag skal því tekið svolítið á hinu brýna kjalamáli íslensku myndasagnanna.
Ef Lukku Láka bækurnar eru teknar sem dæmi þá er heildarmynd þeirra myndasagna afskaplega falleg á að líta en þó reyndar með einni stórri undantekningu. Kvikmyndabókin Þjóðráð Lukku Láka er algjörlega fáránleg í myndasöguhillum SVEPPAGREIFANS þar sem hún stendur langt upp (og út) fyrir hinar bækurnar í seríunni. Þessi bók er númer 15 í íslensku útgáfuseríunni og er staðsett mitt á milli bókanna Ríkisbubbann Rattata og Allt um Lukku Láka en hún passar engan veginn þarna inn í heildarmyndina. Það væri náttúrulega hægt að finna henni annan stað, til hliðar öðru hvoru megin við hinar bækurnar í seríunni, en auðvitað vill SVEPPAGREIFINN, með fullkomnunaráráttuna sína, hafa helvítis bókina á réttum stað í röðinni.
Bækurnar um Sval og Val er annað gott dæmi. Alls voru Sval og Val bækurnar sem Iðunn gaf út á sínum tíma 29 talsins og fyrstu 24 bækurnar litu reyndar nokkuð vel út í myndasöguhillunum. Hvítur kjölurinn var tiltölulega jafn og fallegur, með sama svarta letrinu og heildarmyndin var að mestu óaðfinnanleg á að líta. Reyndar eru flestar Móra bækurnar (bók númer 15) einhverra hluta vegna um þremur millimetrum lægri en hinar og hvítur kjölurinn örlítið gulleitari. Upplitaðan litamuninn á þeirri bók má þó líklega dæma á tímann og hugsanlega aðra prentsmiðju en þetta útlitslýti Móra virðist vera viðvarandi á þeim eintökum. Þegar 25. sagan úr Sval og Val seríunni (Svalur í New York) kom út á íslensku árið 1988 brá hins vegar við að stærð bókarinnar var allt í einu orðinn um sjö, átta millimetrum hærri en lesendur seríunnar áttu að venjast. Næsta saga (Með hjartað í buxunum), sem gefin var út árið eftir, var hins vegar komin í venjulega hæð aftur en bók númer 27 (Dalur útlaganna - 1990) og afgangurinn af þeim bókum sem Iðunn sendi frá sér úr seríunni voru hins vegar allar í hinni stærðinni. Þessi hringlandaháttur gerir það að verkum að kilir seríunnar líta ansi ankaralega (hvers konar orð er þetta eiginlega?) út í bókahillunum.
Til gamans má einnig minnast á, svona í framhjáhlaupi, prentvillu á kili einnar Sval og Val bókarinnar og reyndar er þessi villa einnig framan á kápu hennar. Þegar sagan Í klandri hjá kúrekum kom út var hún sögð bók númer 21 í íslensku seríunni en í rauninni var það bókin Tímavillti prófessorinn sem bar þetta númer í útgáfuröðinni. Báðar þessar bækur komu út hjá Iðunni árið 1986. Í klandri hjá kúrekum á því að vera númer 22 en engin bókanna ber það númer þó á kili sínum. En nefna má fleiri myndasöguseríur, sem komu út á íslensku, þar sem bækurnar eru í mismunandi stærðarútfærslum. Og eins undarlega og það hljómar má í flestum tilfellum einhverra hluta vegna tengja þær við bókaútgáfuna Iðunni. Það forlag var því undarlega rótlaust í sínum bókastærðum. Myndasögurnar um Viggó viðutan eru dæmi um það. Alls sendi Iðunn frá sér 12 bækur úr þessari frábæru seríu og auðvitað var ekki hægt að hafa þær allar í sömu stærð. Ellefta bókin, Kúnstir og klækjabrögð, sker sig þar úr og teygir sig töluvert upp fyrir hinar bækurnar. Þess utan eru heiti seríunnar og titlar á víð og dreif um kjölinn og lítið sem ekkert samræmi þar á ferðinni.
Frágangur þeirra Viggó bóka sem Froskur útgáfa hefur verið að senda frá sér á undanförnum árum er hins vegar til mikillar fyrirmyndar og það á einnig við um bækurnar um Sval og Val. En bókaútgáfan Iðunn sendi líka frá sér fyrstu fimm myndasögurnar úr Goðheima seríunni á árunum 1979 - 89 og þar litu fyrstu þrjár bækurnar bara nokkuð vel út. Þegar fjórða bókin, Sagan um Kark, kom út var hún hins vegar töluvert hærri en hinar þrjár og gnæfði því yfir þær. Nú er SVEPPAGREIFINN reyndar ekki svo vel búinn að eiga fimmtu bókina (Förin til útgarða-Loka) úr þessari 1. útgáfu af Goðheima bókunum og getur því ekki nöldrað um hvort hún sé einnig í sömu stærð. En 2. útgáfa seríunnar, sem Iðunn/Forlagið hefur verið að endurútgefa á undanförnum árum, er hins vegar algjörlega til fyrirmyndar og þar eru fyrstu átta sögurnar allar jafnháar. 
En sá bókaflokkur sem verður hvað verst úti í stóra kiljumálinu eru klárlega sögurnar um þá félaga Samma og Kobba. Útgáfa þeirra bóka var reyndar svolítið í lausari kantinum og væntanlega má skýringu kiljuvandamála þeirra sagna að einhverju leyti rekja til þess. Fyrstu tvær sögurnar í íslensku útgáfunni, Harðjaxlar í hættuför og Svall í landhelgi komu út hjá Iðunni haustið 1981 og þær bækur voru jafn háar. Næsta bók, Frost á Fróni, kom út ári seinna og hún var um hálfum sentimetra hærri en fjórða bókin Aldraðir æringjar (1983) var um þremur millimetrum hærri en sú þriðja. Síðan liðu þrjú ár áður en næstu bækur, Í bófahasar og Allt í pati í Páfagarði, komu út en á þeim sögum höfðu kilirnir enn hækkað og nú um heilan sentimetra. Síðustu þrjár Samma bækurnar, sem komu út á íslensku, voru síðan á svipuðum nótum en í heildina mátti finna fjórar mismunandi stærðir á þessum tíu myndasögum. Það munar því næstum því tveimur sentimetrum á hæð fyrstu bókanna, í íslensku seríunni, og svo þeirra síðustu.
Ef fleiri seríur eru kallaðar til má til dæmis nefna hinar þrjár sögur bókaútgáfunnar Fjölva um Sögu Blástakks liðþjálfa. Fyrstu tvær bækur útgáfunnar, Á slóð Navajóa og Týndi riddarinn, voru jafnstórar en þriðja sagan, Stúlkan í Mexíkó, var hins vegar nokkuð stærri. Og svo er ekki mjög langt síðan SVEPPAGREIFINN fjallaði aðeins um Ástríks bækurnar hér á síðunni og minntist á þeim vettvangi á eina bók úr þeirri seríu. Þar kom einmitt fram að bókin Ástríkur og þrætugjá (þjóðfélagsins) væri um fimm millimetrum lægri en aðrar bækur í bókaflokknum og væri þar af leiðandi ekki í flútti við hinar Ástríks bækurnar. En það er alla vega gott að SVEPPAGREIFINN er loksins búinn að koma frá sér og kryfja til mergjar hið brýna kjalamál sem þó ætti eiginlega frekar að kallast stóra bókastærðarmálið. Af mörgum ómerkilegum færslum SVEPPAGREIFANS má sennilega fullyrða þessi sé sú allra innihaldslausasta og versta. Það þarf ekki nema að skoða myndaval færslunnar til að fá það staðfest.

27. september 2019

130. SVAL OG VAL BÆKUR NIC OG CAUVIN

SVEPPAGREIFINN er mikill aðdáandi bókanna um Sval og Val þó hann sé reyndar að sama skapi ekkert endilega mjög sérfróður um þær myndasögur. Aðdáun hans á bókunum má auðvitað að miklu leyti rekja til æskuáranna þegar sögur þeirra Franquin og Fournier voru hvað vinsælastar hér á landi og svo seinna með tvíeykinu Tome og Janry. Það hefur margoft komið fram hér á Hrakförum og heimskupörum að SVEPPAGREIFINN er alveg sérstaklega mikill aðdáandi belgíska listamannsins André Franquin en þá aðdáun má reyndar einnig tengja til hinna frábæru bóka um Viggó viðutan. Heldur minna þykir honum koma til Sval og Val bókanna eftir þá Jean-Claude Fournier og Tome og Janry en þó er þar auðvitað samt um algjört eðalefni að ræða. Bókaútgáfan Iðunn gaf sem sagt út allnokkrar bækur úr seríunni þegar SVEPPAGREIFINN var enn tiltölulega ungur að árum og áðurnefndir listamenn voru höfundar þeirra bóka. Franquin hafði teiknað þessar sögur í rúmlega tuttugu ár þegar Fournier tók við af honum árið 1969 og hann sá síðan um að teikna Sval og Val næstu tíu árin þar á eftir. Þó tæplega þrjátíu af þessum bókum hafi komið út hjá Iðunni á sínum tíma voru þetta þó ekki allar bækurnar í seríunni. Áður en þeir Tome og Janry tóku opinberlega við seríunni árið 1984 höfðu til dæmis komið út þrjár Sval og Val sögur í millitíðinni sem íslenskir myndasöguaðdáendur misstu algjörlega af. Þessar þrjár bækur hafa aldrei verið gefnar út á íslensku en þær voru eftir belgískt tvíeyki sem kölluðu sig Nic og Cauvin. 
Flestir harðir aðdáendur Svals og Vals vita það líklega að nöfnin Nic og Cauvin standa fyrir þá Nicolas Broca og Raoul Cauvin en þeir tóku við bókaflokknum árið 1980 eftir að Fournier hafði hætt nokkuð skyndilega með seríuna árið 1979. Reyndar höfðu þeir Tome og Janry, auk Yves Chaland, einnig verið valdir til að teikna Sval og Val í SPIROU tímaritið og nokkrar sögur teimanna þriggja skiptust á að birtast í blaðinu. En listamaðurinn Nic hafði unnið að teiknimyndagerð fyrir sjónvarp í mörg ár þegar hann söðlaði um og hóf að teikna myndasögur. Hann hafði komið að mörgum kunnum teiknimyndum, bæði fyrir Dupuis sem og Belvision Studios, og meðal verkefna hans má nefna fjölmargar teiknimyndir með Tinna, Ástríki, Lukku Láka og Strumpunum. Nicolas Broca lést af slysförum í febrúar árið 1993. Handritshöfundurinn Raoul Cauvin var öllu þekktari. Á 7. áratuginum hafði hann til að mynda unnið hjá Dupuis en eftir að hann hóf störf hjá SPIROU tímaritinu fóru hjólin heldur betur að snúast. Þar starfaði hann meðal annars að handritsgerð nýrra teiknimyndasagna Les Tuniques Bleues (Bláfrakkana), sem urðu gríðarlega vinsælar, auk þess sem hann samdi seinna sögurnar um félagana Samma og Kobba sem við Íslendingar þekkjum vel, L'Agent 212 og Cédric sem margir kannast einnig líka við. Þeir Raoul Cauvin og André Franquin höfðu starfað saman hjá SPIROU blaðinu og sá síðarnefndi úthlutaði Cauvin þar til dæmis hlutverki í tveimur bröndurum með Viggó viðutan árið 1972. Þessir tveir ágætu brandarar birtust einmitt í Viggó bókinni Hrakfarir og heimskupör frá árinu 1979, í þýðingu Jóns Gunnarssonar, og þar hlaut Raoul hið alíslenska gælunafn; Gvendur. En óneitanlega er sérstakt að sjá persónu í Viggó bók sem löngu seinna varð síðan handritshöfundur bókanna um Sval og Val.
Til marks um það hversu afkastamikill Raoul Cauvin var þá má geta þess að í sama blaði og fyrsta Sval og Val saga þeirra birtist var þá enn í fullum gangi ævintýri með þeim Samma og Kobba sem nefndist Ku-Klux-Klan og var sextánda saga Cauvin um þá félaga. Alls urðu Samma bækurnar fjörutíu talsins, þar sem sú síðasta kom út árið 2009, og Cauvin samdi handritið að þeim öllum. Þá skrifaði hann handrit að tuttugu og sex bókum um L'Agent 212, tuttugu og þrjú um Cédric og sextíu og tvö um Les Tuniques Bleues. En auk þess skrifaði hann einnig handrit að fjölda annarra þekktra myndasagna og af þeim má til dæmis nefna eina sögu um flugfreyjuna Natöchu sem margir þekkja. Af þessari upptalningu má ráða hversu gríðarlega afkastamikill handritshöfundur Cauvin hefur verið.
En fyrsta heila saga Nic og Cauvin um þá félagana Sval og Val hóf göngu sína í SPIROU blaði númer 2276, þann 26. nóvember árið 1981, og nefnist La ceinture du grand froid eða Kuldakastið eins og hún hefur verið nefnd á íslensku Wikipedia síðunni um bókaflokkinn. Sögur þeirra félaga um Sval og Val hafa þá sérstöðu að höfundarnir guldu svolítið fyrir þá óvissu sem ríkti um réttindamál seríunnar og þeir Nic og Cauvin voru því töluverðum takmörkum bundnir. Sem gerði það að verkum að þeir gátu til dæmis ekki notað neinar af þeim persónum sem Fournier hafði skapað og enn var öðrum en Franquin óheimilt að nota Gorminn í sögum sínum. Sagan hefur því litla sem enga tengingu við þær Sval og Val sögur sem á undan höfðu komið. Það var því í höndum þeirra Nic og Cauvin að grípa tækifærið til að skapa sér einhvers konar sérstöðu og byrja með eitthvað alveg nýtt. Sem þeir gerðu reyndar en það mistókst hins vegar illilega. Hinum nýju höfundum seríunnar skorti kjark til að gera eitthvað mjög róttækt og djarft og sagan, sem kom síðan út í bókaformi árið 1983, er því óttalega litlaus og tilþrifalítil. En hún segir frá því er Valur kaupir gamlan bát sem þeir félagar gera upp í snarheitum og fara síðan í siglingu á honum. Fljótlega sigla þeir inn í undarlegu veðravíti með frosti og snjó um hásumar og komast að því að þar eru nokkrir vísindamenn að vinna að háleynilegu geimverkefni. Svo koma þar auðvitað bófar við sögu og þeir reyna að stela uppfinningum vísindamannanna en Svalur og Valur koma þeim til hjálpar.
Næsta saga nefnist La boîte noire (Svarti kassinn) og er beint framhald af La ceinture du grand froid. Aftur eru sömu bófarnir mættir og nú berst leikurinn alla leið til Afríku. En í sögunni smíðar Valur fljúgandi farartæki, í anda Zorglúbbs, eftir uppskrift vísindamannanna úr fyrri sögunni. Þetta var aðeins önnur bók þeirra Nic og Cauvin um Sval og Val en höfundarnir lágu strax orðið undir töluverðri gagnrýni fyrir slakar sögur og ófrumlegheit. Þessar tvær sögur ollu miklum vonbrigðum, gæði þeirra voru ekki í neinu samræmi við forvera þeirra og þær þóttu einfaldlega lélegar. Enn voru sömu bófarnir mættir í þriðju sögunni, sem heitir Les faiseurs de silence (Hljóðsugan), en þegar hún birtist fyrst í SPIROU tímaritinu kallaðist hún reyndar La boîte noire: deuxième partie (Svarti kassinn: seinni hluti). Viðbrögð lesenda einkenndust enn af vonbrigðum og nú voru aðdáendur bókaflokksins um Sval og Val búnir að fá nóg. Starfskrafta þeirra Nic og Cauvin, sem höfunda seríunnar, var ekki óskað framar. Sagan Aventure en Australie eftir þá Tome og Janry, sem nú tóku alfarið við seríunni, hóf göngu sína í næsta blaði á eftir en reyndar hafði Virus (Veiran) eftir sömu höfunda birst í SPIROU árið 1982. En það er allt önnur saga. 
Þessar þrjár sögur Nic og Cauvin eru eiginlega stök heild, innan seríunnar, sem afmarkast ekki bara af nöfnum höfundanna og teiknistíl heldur tilheyra þær einhvern veginn allt öðrum Sval og Val heimi. Eina tengingin við eldri sögurnar er þegar Svalur droppar einu sinni eða tvisvar við á skrifstofu tímaritsins SVALS og spjallar við bláókunna símastúlkuna í afgreiðslunni. Það verður að taka það fram að líklega hefur ekki verið neitt sérstaklega öfundsvert að þurfa að feta í fótspor þeirra Franquin og Fournier. Auðvitað vantar mikið þegar Gormurinn, Sveppagreifinn og Zorglúbb eru víðs fjarri en það er fleira sem einnig má nefna. Íkorninn Pési kemur reyndar fyrir í þessum þremur sögum en sambandi þeirra Vals er öðruvísi háttað og stirðara en lesendur bókanna höfðu átt að venjast fram til þessa. Þeir Nic og Cauvin virðast nefnilega hafa ákveðið að fara þá leið að Val gera mjög klaufskan gagnvart Pésa og grimmileg viðbrögð íkornans eru því eðlilega í samræmi við það. Þá er Valur einnig gerður töluvert meira pirrandi en fyrri höfundar höfðu haft hann í sínum sögum. Engin sérstök skýring er gefin á þessari stefnu höfundanna en þeim Val og Pésa hafði fram til þessa alltaf komið ágætlega saman í eldri sögunum. 
Þeir Svalur og Valur koma aldrei heim til sín í fyrstu sögunni, La ceinture du grand froid, en í hinum bókunum tveimur búa þeir ekki einu sinni saman. Valur virðist búa einn í húsinu, sem við þekkjum úr eldri sögunum, en aðkoman að þessu þekkta húsi og innviðir eru nokkuð frábrugðir því sem við eigum að venjast. Það eru jafnvel komnir nágrannar. Þó þetta sé sama húsið þá er þetta samt ekki sama húsið. Svalur býr hins vegar í blokkaríbúð inni í borginni. Þeir félagar aka nú aðeins um á venjulegum bílum eins og þeir gerðu reyndar að miklu leyti í tíð Fourniers. Í sumum sögum hans ferðuðust þeir reyndar um á gulum Lotus Europa sportbíl en í bókum Nic og Cauvin keyra þeir um á nauðaómerkilegum Citroen Visa. Bílaskipti eru auðvitað eðlileg og þeir Svalur og Valur höfðu stundað þau nokkrum sinnum áður en það var samt alltaf mesti stíllinn yfir Túrbot bílunum í teiknitíð Franquins. Svalur ekur einnig um á mótorhjóli, bæði í sögunni La boîte noire og Les faiseurs de silence, en á slíku farartæki hafði hann ekki sést í bókunum áður. Í síðarnefndu bókinni keyrir hann hjólið reyndar í klessu strax í byrjun sögunnar þannig að það sést ekki meira í bókunum.
Og það þarf ekki nema að renna snögglega yfir framhliðar þessara þriggja bóka til að fara að velta því fyrir sér hvaða skilaboð felist í því að svipur aðalpersónanna tveggja er nákvæmlega eins á öllum forsíðunum. Voru höfundarnir að reyna að segja lesendum eitthvað eða skinu ófrumlegheitin bara svo í gegn að það var ekki einu sinni hægt að finna önnur svipbrigði á kappana? Afskaplega einkennilegt. Þá tóku höfundarnir einnig til þess gamalkunnuga bragðs að troða sjálfum sér inn í söguna La boîte noire. Myndasöguhöfundar hafa svo sem alveg gert það áður en þá yfirleitt farið heldur laumulegra að. Hergé teiknaði bæði sjálfan sig og vini sína á lítt áberandi stöðum í fáeinum Tinna sögum og það tók lesendur bókanna áratugi að uppgötva þá brandara. Og sömu sögu má einnig segja um margar bækur André Franquin. En þeir Nic og Cauven tóku hins vegar fullan þátt í atburðarásinni og áttu til dæmis gott spjall við Sval snemma í bókinni sem þeir voru ekkert að fela. Þeir eru reyndar hvergi nafngreindir í sögunni en það fer ekki fram hjá alvöru myndasögufræðingum um hverja er hér að ræða.
Hver ástæða þess er að sögurnar voru svona slakar hjá Nic og Cauvin er erfitt að segja en sjálfsagt eru þær margþættar. Áðurnefndar takmarkanir á persónum forvera þeirra höfðu klárlega áhrif en að hluta til má skýringuna væntanlega einnig finna í ákveðnu metnaðarleysi höfundanna og þá aðallega Cauvin. Raoul Cauvin var afskaplega afkastamikill handritshöfundur, eins og áður hefur komið fram í þessari færslu, og á löngum köflum á ferli hans sinnti hann störfum sínum mjög formúlukennt. Svona eins og hverjum öðrum iðnaðarverkefnum. Þar sem magn frekar en gæði réðu ríkjum. Sennilega hefur Cauvin því vanmetið seríuna um Sval og Val og engan veginn áttað sig á hversu miklar kröfur væru gerðar til hennar af lesendum SPIROU tímaritsins. Nic og Cauvin voru nokkuð óvænt kynntir fyrir verkefnið en val þeirra var sagt örvæntingarfull og fljótfærnisleg ákvörðun tengd innanbúðarátökum hjá Dupuis. En svo segir sagan líka að Dupuis sjálfur hafi óskað eftir því við þá höfundana að sögurnar um Sval og Val yrðu einfaldaðar og ef svo er þá hefur sú krafa eflaust verið hluti klúðursins. Þessar sögur eru frekar einfaldar þar sem hröð keyrsla og eltingarleikur ganga út í gegn en samt er einhvern veginn ekkert að gerast.
Teikningar listamannsins Nic Broca eru hinsvegar þokkalegar á köflum og ganga svo sem ágætlega upp með anda Sval og Val sagnanna þó sumir vilji meina að það vanti alla sál í teikningarnar. Það má ekki gleyma því að Nic hafði áður eingöngu starfað við teiknimyndagerð en þetta var frumraun hans við myndasögur. Hvað teiknistílinn varðar er svolítið erfitt að staðsetja þessar sögur. Enda svo sem engin þörf á því að vera að velta sér upp úr því - þetta eru sögur þeirra Nic og Cauvin. En eitthvað við teikningarnar minna þó á bækur Fourniers (líklega að einhverju leyti litavalið) og margir vilja líka meina að áhrifa Franquins gæti þar. Fyrst og fremst hefði því líklega verið nóg að skipta út handritshöfundinum og gefa Nic Broca tækifæri til að þróa áfram sinn stíl. Með tímanum hefði serían því hugsanlega þannig getað þróast aðeins meira í átt að anda Franquins og Fournier en sögur Tome og Janry voru svo sem líka alveg ágætar.
Svo er kannski rétt svona í lokin að minnast aðeins á tvær aðrar stuttar sögur um þá Sval og Val, eftir Nic og Cauvin, sem birtust í SPIROU tímaritinu en komu aldrei út í bókaformi í upprunalegu seríunni. Fyrri sagan nefnist Le Fantacoptère solaire (sem gæti verið þýtt sem Sólarþyrla Vals á íslensku), er níu blaðsíður að lengd og var í raun það fyrsta sem sást opinberlega eftir þá Nic og Cauvin um Sval og Val. Sagan birtist í SPIROU blaði númer 2217, sem kom út þann 9. október árið 1980, segir frá því er Valur þróar nýja sólarorkuútfærslu af þyrlunni sinni (úr bókinni Baráttan um arfinn) en missir stjórn á henni með ýmsum skondnum afleiðingum. Áðurnefnd þyrla Vals, Sveppagreifinn, styttan af borgarstjóranum í Sveppaborg og metómól Sveppagreifans koma meðal annars við sögu Le Fantacoptère solaire en þarna virðast höfundaréttaratriði seríunnar ekki hafa verið jafn ströng þegar hinar þrjár sögur Nic og Cauvin voru gerðar. 
Hin sagan er 27 blaðsíðna fótboltasaga sem heitir Allez Champignac (Áfram Sveppaborg) og birtist í sérblaði SPIROU Festival sem gefið var út þann 15. júní árið 1981. Sagan fjallar um það þegar knattspyrnulið Sveppaborgar, undir stjórn Sveppagreifans, spilar bikarúrslitaleik gegn illgjörnu liði nágrannaborgar þeirra sem ríkur kaupsýslumaður rekur. Ýmsir erfiðleikar verða á vegi Sveppaborgarliðsins í aðdraganda leiksins og Greifinn fær þá Sval og Val til að leggja sér lið. Í úrslitaleiknum er Svalur fyrirliði liðsins og framherji en Valur stendur hins vegar í markinu. Raoul Cauvin hefur reyndar enga aðkomu að sögu Allez Champignac en Nic Broca teiknaði hana og Alain De Kuyssche, sem er aðalritstjóri SPIROU blaðsins í dag, er sagður hafa samið handritið að henni. SVEPPAGREIFINN stefnir að því að fjalla betur um Allez Champignac þegar næsta góða knattspyrnutækifæri gefst. Það verður vonandi þegar íslenska landsliðið hefur leik á EM 2020.

20. september 2019

129. EILÍTIÐ UM ÍSLENSKU ÁSTRÍKS BÆKURNAR

SVEPPAGREIFINN hefur verið að dunda sér, undanfarin ár, við að halda úti þessari bloggsíðu sem fjallar um eitt af hans helstu áhugamálum - þ.e. um þær teiknimyndasögur sem gefnar voru út hér á landi á síðustu áratugum 20. aldarinnar. Tæplega 130 færslur hafa nú litið dagsins ljós og heilt yfir teljast þær líklega jafn fjölbreytilegar eins og þær eru margar. Vinsælustu myndasögurnar eins og Tinni, Svalur og Valur, Viggó og Lukku Láki eru líklega þær seríur sem hafa fengið hvað mestu umfjöllunina hjá SVEPPAGREIFANUM en þó reynir hann eftir megni að hafa fjölbreytnina sem mest í fyrirrúmi. Það kom honum því algjörlega í opna skjöldu þegar hann uppgötvaði að ein af bestu og vinsælustu myndasöguseríunum hefur nánast ekki fengið eina einustu umfjöllun. Þarna er SVEPPAGREIFINN að sjálfsögðu að tala um Ástríks bækurnar frábæru og honum er hreinlega ekki stætt á öðru en að bæta úr þeim skorti hið snarasta.
En það var árið 1974 sem íslensk börn og unglingar fengu fyrst að kynnast sögunum um Ástrík Gallvaska og félaga hans frá Gaulverjabæ. Undanfarin þrjú árin á undan hafði bókaútgáfan Fjölvi, með Þorstein Thorarensen við stjórnvölinn, sent frá sér sex bækur um ævintýri Tinna við miklar vinsældir og útgáfan sá nú tækifæri til landvinninga á fleiri vinsælum myndasöguvígstöðvum. Fyrir jólin þetta ár bættust því ekki aðeins fjórar nýjar Tinna bækur í safnið heldur hóf Fjölvi nú einnig útgáfu á nýjum myndasöguseríum um Alex hugdjarfa og Ástrík og víðfræg afrek hans. Þótt bækurnar um Ástrík hafi reyndar ekki komið fram með neinum látum í fyrstu (þær voru til dæmis ekkert auglýstar í dagblöðunum) urðu þær strax nokkuð áberandi enda svo sem ekki úr miklu úrvali að moða í myndasöguhillum bókabúðanna. Heilar þrjár bækur í þessari nýju seríu stóðu nú nýhungruðum myndasögulesendum skyndilega til boða og hinir ungu íslensku aðdáendur þeirra voru fljótir að grípa gæsina. Bækurnar þrjár voru; Ástríkur Gallvaski (Astérix le Gaulois - 1961), Ástríkur og Kleópatra (Astérix et Cléopâtre - 1965) og Ástríkur í Bretalandi (Astérix chez les Bretons - 1966). Þessi nýji bókaflokkur var þó ekki með sömu vönduðu harðspjaldakápurnar og Tinna bækurnar eða bókin eina um Alex. Ástríkur var í heldur minna og mýkra kiljubroti og bækurnar um hann voru því miklu viðkvæmari fyrir hnjaski. Og þar með er komin helsta skýringin á því hvers vegna svo fáar af þessum bókum hafa varðveist almennilega með tímanum.
Sögurnar um Ástrík urðu geysivinsælar og höfðu strax þá sérstöðu, fram yfir Tinna bækurnar, að þær höfðuðu einnig til aðeins eldri lesenda. Það var þó alveg vitað að margir foreldrar væru svo sem líka alveg að laumast til að lesa Tinna bækurnar. Þorsteinn hafði verið í reglulegu sambandi við Dargaud bókaútgáfuna í Frakklandi, með útgáfu í huga, og gat þar valið úr nokkuð fjölbreytilegu úrvali af myndasöguseríum. Hann ákvað síðan að endingu að slá til með bækurnar um Ástrík. Fjölvi var því nánast alveg einráður á íslenska myndasögumarkaðnum stóran hluta áttunda áratugarins því bækurnar um Tinna og Ástrík voru í raun einu teiknimyndasögurnar (fyrir utan þessa einu bók um Alex) sem komu út hér á landi allt til ársins 1977. Það ár breyttist hins vegar ansi mikið í útgáfu teiknimyndasagna á Íslandi en það er allt önnur saga.
Árið 1975 bættust við þrjár Ástríks bækur í viðbót. Þetta voru sögurnar Ástríkur og (æðisleg) bændaglíman (Le combat des chefs - 1966), Ástríkur (smár en knár) Ólympíukappi (Astérix aux jeux olympiques - 1968) og Ástríkur og (rómverski) flugumaðurinn (La zizanie - 1970). Næsta ár komu enn þrjár bækur í viðbót og þar var um að ræða bækurnar Ástríkur á Spáni (Astérix en Hispanie - 1969), Ástríkur skylmingakappi (Astérix gladiateur - 1964) og Ástríkur í útlendingahersveitinni (Astérix légionnaire - 1967). Þessar fyrstu níu bækur sá Þorbjörn Magnússon um að snara yfir á íslensku en Þorsteinn Thorarensen greindi frá því í viðtali löngu seinna að hann sjálfur hefði bætt um betur og útfært texta Þorbjörns eftir á, eftir eigin höfði, upp á íslenskan húmor. Reyndar segir sagan að Þorbjörn hafi einnig sjálfur verið flínkur við að heimfæra textann upp á sambærilegan máta. Hið sama gerði Þorsteinn einnig með bókina Ástríkur heppni sem Þór Stefánsson þýddi og kom út árið 1977. Þeir Þorbjörn og Þór voru þó einir skrifaðir fyrir þýðingunum en frá og með Ástrík og gjafir Sesars árið 1979 sá Þorsteinn alfarið um allar þýðingarnar. Þegar Ástríkur Gallvaski var endurútgefin hjá Fjölva árið 1982 voru þeir Þorbjörn og Þorsteinn þó báðir skrifaðir fyrir þýðingunni á þeirri sögu. 
Á titlum þeirra Ástríks bóka sem út komu árið 1975 má einmitt sjá hvernig Þorsteinn hefur bætt við svolitlum undirtitli sem ekki var gert ráð fyrir í upprunalegu útgáfunum. Þá heimfærði hann sögurnar sjálfar einnig töluvert upp á íslenskan veruleika, eins og áður var vikið að, og margoft hefur verið talað um að textinn í íslensku útgáfunum sé jafnvel betri en í frumútgáfunum. Þannig fór Þorsteinn oft sínar eigin leiðir til að krydda sögurnar á þann hátt sem honum sýndist en slíkt kæmust þýðendur bókanna aldrei upp með í dag. Krafa hinna frönsku rétthafa Ástríks bókanna er í dag sú að þýðingarnar séu nákvæmlega eins og frumtextinn og því er fylgt stranglega eftir. Því til stuðnings má nefna að þegar Froskur útgáfa hóf að gefa út Ástríks bækurnar á ný, fyrir fáeinum árum, þá gerðu rétthafarnir athugasemd við skemmtilega þýðingu þeirra Braga Valdimars Skúlasonar, Hildar Bjarnason og Anitu K. Jónsson á skringilegu tali Skotans Mak Legs í bókinni um Ástrík í Piktalandi. Frakkarnir komu í veg fyrir þá útfærslu í bókinni en Froskur leysti það á þann frábæra hátt að bjóða kaupendum bókanna límmiða endurgjaldslaust, með skemmtilegri þýðingunni, sem þeir gætu límt yfir hina myndina. Límmiðaútgáfan er sú til hægri.
En árið 1977 var komið að bókunum Ástríkur heppni (La grande traversée - 1975), Ástríkur og falsspámaðurinn (Le devin - 1972) og Ástríkur og Gotarnir (Astérix et les Goths - 1963). Fjölvaútgáfan gaf Ástríki svolítið frí frá útgáfu sinni á árinu 1978 því engin bók kom út hjá seríunni það ár. Allar Tinna bækurnar voru þá komnar út (fyrir utan Tinna í Sovétríkjunum) og forlagið var svolítið að einbeita sér að bókunum um Lukku Láka þetta ár. En alls gaf Fjölvi út heilar ellefu sögur úr þeirri seríu árið 1978. Árið 1979 hélt Þorsteinn Thorarensen og Fjölvi þó áfram að gefa út Ástríks bækurnar en það ár komu út þrjár sögur úr bókaflokknum. Þetta voru bækurnar Ástríkur og (vafasamar) gjafir Sesars (Le cadeau de César - 1974), Ástríkur og lárviðarkransinn (Les lauriers de César - 1972) og Ástríkur (með innistæðu) í Heilvitalandi (Astérix chez les Helvêtes - 1970). Og enn bætti Þorsteinn við aukatexta í titla tveggja þessara bóka.
Árið eftir fór heldur að hægjast á útgáfunni og þá kom aðeins út ein saga, Ástríkur og Þrætugjá (þjóðfélagsins) (Le grand Fossé - 1980) en af einhverri ástæðu er brotið á þeirri bók um hálfum sentimetra lægra en á hinum bókunum í seríunni. Sem gerir það að (hinum hvimleiðu) verkum að hæð hennar er ekki í neinu flútti við hinar Ástríks bækurnar í myndasöguhillunum. En árið þar á eftir, 1981, kom einnig bara út ein bók. Það var sagan Ástríkur og grautarpotturinn (Astérix et le chaudron - 1969). Árið 1982 var síðan síðasta árið sem Þorsteinn Thorarensen og Fjölva útgáfan gáfu út sögu með Ástríki. Það ár kom út bókin Ástríkur á hringveginum (Le tour de Gaule d’Astérix - 1965) en áður hefur aðeins verið minnst á endurútgáfu fyrstu sögunnar, Ástríks Gallvaska, sem einnig kom út árið 1982. Sú útgáfa af bókinni var að mestu leyti eins og fyrsta útgáfa hennar. Þó er eilítill blæbrigðamunur á litnum á kjölum og bakhliðum útgáfanna, þar sem eldri útgáfan er örlítið dekkri, auk þess sem eðlilega er svolítill mismunur á fjölda útgefinna titla á bakhliðum bókanna. Þá er nafn teiknarans Uderzo ekki, einhverra hluta vegna, staðsett á nákvæmlega sama stað á kápumyndinni á framhliðum útgáfanna tveggja.
Komið hefur fram að Þorsteinn Thorarensen hafi oftast stuðst við frönsku útgáfurnar af bókunum við þýðingar sínar en líklega haft bæði danskar og enskar útgáfur til hliðsjónar. Danskar þýðingar á myndasögum voru áður fyrr oft á tíðum nokkuð frjálslegar og vera má að Þorsteinn Thorarensen hafi tekið þær að einhverju leyti sér til fyrirmyndar. En einnig er vel þekkt að þýðingar geta auðveldlega brenglast og glatað upphaflegu merkingunni þegar efnið er ekki þýtt beint úr upprunalega textanum. Þetta á auðvitað sérstaklega við þegar hann er búinn að ganga í gegnum óþarflega marga milliliði með þýðingum af enn öðrum þýðingum. SVEPPAGREIFANUM er ekki almennilega kunnugt um hvernig réttindahafamálum Ástríks bókanna var háttað á Íslandi. Fjölvaútgáfan fékk þó leyfi hjá Dargaud í Frakklandi árið 1974, eins og áður hefur verið nefnt, til að gefa út Ástrík og síðasta sagan hjá þeim kom út árið 1982 áður en þeir misstu réttindin. Sama ár kom síðan skyndilega út Hrakningasaga Ástríks (L’Odyssée d’Astérix - 1981) sem Gutenburgs Hus í Danmörku gaf út. Sagan segir að danska fyrirtækið hafi talið sig eiga útgáfuréttinn af Ástríks bókunum á Íslandi og þannig bolað Fjölva út af þeim markaði. Þetta sama útgáfufyrirtæki seldi á sínum tíma blöðin um Anders and & co til Íslands og kom lengi í veg fyrir að Andrés blöðin kæmu út á íslensku frá íslenskum aðilum. Árið 1983 kom síðan út sagan Ástríkur og sonur (Le fils d’Astérix - 1983) hjá Egmont bókaútgáfunni kunnu sem heyrir undir sama aðila. Það voru þau Sigurlín Sveinbjarnardóttir og Peter Rasmussen sem sáu um að snara þessum tveimur sögum úr dönsku og yfir á íslensku. Eftir þessar tvær bækur lognaðist útgáfa Ástríks bókanna á íslensku alveg niður um langt árabil og var ekki endurreist aftur fyrr en rúmlega 30 árum seinna. 
Það var því ekki fyrr en í október árið 2014 sem aðdáendur Ástríks bókanna á Íslandi gátu tekið gleði sína á ný. Þá hafði Froskur útgáfa fyrir nokkru byrjað að kæta íslenska myndasöguunnendur með nýjum teiknimyndasögum og Ástríkur og víkingarnir (Astérix et les Normands - 1967) var fyrsta sagan í bókaflokknum síðan árið 1983. Sú saga seldist reyndar upp og árið eftir var 2. útgáfa bókarinnar prentuð ásamt nýrri útgáfu af hinni gamalkunnu bók Ástríki og Kleópötru sem Fjölvi hafði gefið út árið 1974. Síðarnefnda sagan hafði verið þýdd upp á nýtt og nú samkvæmt ströngustu fyrirmælum frönsku útgefandanna. Bókin Ástríkur í Piktalandi (Astérix chez les Pictes - 2013), sem aðeins var minnst á hérna fyrr í færslunni, kom síðan út árið 2016 og árið eftir gaf Froskur út nýja þýðingu af sögunni um Ástrík og Gotana sem áður hafði komið út hér á landi árið 1977. Nýjasta bókin um Ástrík á íslensku kom síðan út nú á þessu ári þegar sagan Ástríkur - Hinn stolni papýrus Sesars (Le Papyrus de César - 2015) var gefin út hjá Froski en um leið var 3. útgáfan af hinni marguppseldu sögu Ástrík og víkingunum prentuð. Alls hefur Froskur útgáfa því sent frá sér fimm bækur úr seríunni eftir að hún var endurreist hér á landi og að þessu sinni eru bækurnar í vandaðri harðspjaldaútgáfu. Hildur Bjarnason hefur verið helsti þýðandi Froska að Ástríks bókunum en einnig hafa þau Anita Jónsson og Bragi Valdimar Skúlason komið að þeirri vinnu. Í heildina hafa því komið út 23 bækur á Íslandi með Ástríki en í upprunalegu seríunni eru sögurnar nú alls orðnar 38 talsins
Og svo má ekki gleyma einu í þessari upptalningu. Þann 3. febrúar árið 1979 hóf göngu sína sagan Ástríkur á Goðabakka (Le Domaine des dieux - 1971) í lesbók Morgunblaðsins sem margir muna eftir. Á hverjum laugardegi birti Lesbókin eina blaðsíðu úr þeirri sögu en birtingu hennar lauk þann 1. mars árið 1980. Næsta laugardag á eftir hófst síðan sagan Ástríkur og gullsigðin (La Serpe d'or - 1962) í blaðinu og síðasta blaðsíðan í þeirri sögu kom fyrir sjónir lesenda þann 20. júní árið 1981. Ekki kemur nein staðar fram hver sá um þýðingarnar á þessum sögum en þær voru birtar í samráði við Fjölva útgáfuna svo gera má ráð fyrir að Þorsteinn Thorarensen sjálfur hafi annast þær. Báðar þessar sögur voru settar upp með sama handskrifaða letursniðinu og í bókaútgáfunum og því mætti áætla að þær hafi verið ætlaðar til bókaútgáfu seinna. Svo varð þó því miður aldrei.
Fyrstu kynni SVEPPAGREIFANS af Ástríks bókunum eru í minningunni svolítið óljós. Hann minnist þess þó að þeir bræðurnir hafi fengið "lánaðar" fáeinar Ástríks bækur hjá mági móður þeirra, sem þá var sennilega farinn að nálgast 25 ára aldurinn, og lesið þær upp til agna - bókstaflega. Alla vega á þann hátt að þeim var líklega aldrei skilað aftur. Að öllum líkindum hefur þetta verið árið 1976 og miðað við þann fjölda bóka sem bræðurnir tveir fengu þarna í hendurnar hafa þessar tilteknu myndasögur líklega verið megnið af þeim Ástríks bókum sem þá voru búnar að koma út hér á landi. Á þessum tíma var SVEPPAGREIFINN og bróðir hans þá þegar búnir að kynnast Tinna bókunum mjög vel og eignast þó nokkrar þeirra en höfðu um leið einnig verið vel meðvitaðir um tilurð Ástríks bókanna úr hillum bókabúðanna. Þeir voru þannig mjög vel að sér um útgáfu þeirra teiknimyndasagna sem voru að koma út hér á landi, alveg frá byrjun, þó þeir hafi ekki lagt áherslu á að eignast bækurnar um Ástrík alveg strax. En það var gert seinna. Ástríkur hitti alla vega beint í mark og bræðurnir tveir skoðuðu "lánuðu" bækurnar spjaldanna á milli. Jafnvel svo vel að bakhliðar bókanna, með útgefnum bókatitlum, voru einnig krufðar til mergjar og ítrekað velt því fyrir sér að reyna að verða sér úti um hina vandfundnu Ástríks bók Út eru komnar.
Um svipað leyti minnist SVEPPAGREIFINN einnig tveggja útsaumaðra púða, með tveimur af sögupersónunum úr Ástríks bókunum, sem þeir bræður höfðu fengið að gjöf frá móður sinni. Þarna var um að ræða sömu myndir og sjá má fremst í Ástríks bókunum, þar sem nokkrar af aðal persónunum eru kynntar til sögunnar, en á púða SVEPPAGREIFANS gat að líta seiðkarlinn Sjóðrík við pott sinn. Af þeirri ástæðu varð Sjóðríkur því líklega í einna mestu uppáhaldi af sögupersónum seríunnar á hans yngri árum. Ef rétt er munað átti bróðir SVEPPAGREIFANS hins vegar púða með myndinni af Ástríki sjálfum. Því miður eru þessir handverkspúður þeirra bræðra, frá móður sinni heitinni, löngu týndir og tröllum gefnir.
Á unglingsárunum dvínaði áhugi SVEPPAGREIFANS á teiknimyndasögum mjög og önnur töluvert óheilbrigðari og mannskemmandi áhugasvið náðu yfirhöndinni í lífi hans. Bækurnar voru þó alltaf til og aldrei kom honum til hugar að losa sig við þessar gersemar. Þær voru því aðallega geymdar en ekki gleymdar. Í fyrstu á heimili foreldra hans úti á landi en seinna í kössum inni í geymslum ásamt öðrum lítt notuðum fylgihlutum hans úr búslóðum fyrstu fullorðinsáranna. Einhverju sinni missti SVEPPAGREIFINN það út úr sér við vinnufélaga sinn að hann ætti heilu kassana af teiknimyndasögum, og þar með talið Ástríks bækurnar, í geymslu fyrir austan fjall. Sá vildi samstundis koma honum í samband við breskan aðila sem væri að safna einni tiltekinni bók, Ástrík í Bretalandi, á öllum útgefnum tungumálum og væri tilbúinn að borga vel fyrir hans slaka eintak. Þó SVEPPAGREIFINN hefði þá ekki flett þessari bók sinni í mörg ár þá hvarflaði ekki einu sinni að honum að láta freistast. Í dag hefur sú bók verið gefin út á 47 tungumálum og vonandi hefur sá breski eignast sitt íslenska eintak eftir einhverjum öðrum leiðum.
Það var svo líklega fljótlega upp úr aldamótunum sem einhver vakning varð í höfði SVEPPAGREIFANS um að endurvekja kynni sín af öllum þessum myndasögum sínum. Þá hafði áhugamálið geymda legið algjörlega í dvala í líklega tólf til fjórtán ár. Í kjölfarið fór hann að grípa ódýr og vel með farin eintök af þeim bókum sem á vegi hans urðu, og vantaði í safnið, auk þess sem betri eintök voru keypt af þeim bókum sem illa voru farnar. SVEPPAGREIFINN var alltaf með lista af þeim bókum sem hann vildi eignast og smán saman bættust nýjir og betri gripir í safnið þó enn væri það að mestu áfram geymt í kössum. Sennilega hafa margir þeirra sem lásu teiknimyndasögur í æsku og voru af sömu kynslóð svipaða sögu að segja. Lukku Láki fékkst á Bókamarkaðnum í Perlunni, Sval og Val bók fannst í Góða hirðinum þegar hann kom til sögunnar, ein og ein Tinna og Ástríks bók í Kolaportinu og svo framvegis. Á þann hátt hafa nánast allar Ástríks bækurnar komist í eigu SVEPPAGREIFANS og hann uppgötvaði við vinnu þessarar færslu að hann hefur ekki keypt eina einustu Ástríks bók um ævina nýja. Fyrstu bókina, Ástrík og Gotana, fékk hann reyndar glænýja að gjöf og þannig var einnig líklega með einhverjar aðrar sögur úr seríunni en flestar bókanna í æsku hafði hann nálgast á ódýran hátt í fornbókaverslunum.